بکتاش آبتین

این یک مقالهٔ خوب است. برای اطلاعات بیشتر اینجا را کلیک کنید.
صفحه با تغییرات در انتظار سطح ۱ حفاظت شده‌است
از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

بکتاش آبتین
Baktash abtin.jpg
نام در زمان تولدمهدی کاظمی
زادهٔ۲۵ آذر ۱۳۵۳
شهر ری، ایران
درگذشت۱۸ دی ۱۴۰۰ (۴۷ سال)
تهران، ایران
علت مرگابتلا به بیماری کووید ۱۹ در زندان و تأخیر در درمان و انتقال او از زندان به بیمارستان
مدفنامام‌زاده عبدالله، شهر ری
پیشه
  • شاعر
  • فیلم‌ساز
  • فعال سیاسی
کارهای برجستهپتک
مُری زن می‌خواد
۱۳ اکتبر ۱۹۳۷
موریانه‌ای با دندان‌های شیری
اتهام(های) جزاییتبلیغ علیه نظام
اجتماع و تبانی به قصد اقدام علیه امنیت کشور
مجازات(های) جزاییشش سال زندان تعزیری
همسر(ها)سولماز محمدخانی (ا. ۱۳۸۳–۱۳۸۵)
مریم یاوری (ا. ۱۳۸۸)
والدین
  • اسدالله کاظمی (پدر)
جایزه(ها)
  • کتاب سال جایزه خبرنگاران
  • جایزه جهانی آزادی قلم
  • دیپلم افتخار جشن سینمای مستند ایران
  • بهترین فیلم بلند پرتره جشنواره سینما حقیقت

مهدی کاظمی (۲۵ آذر ۱۳۵۳ – ۱۸ دی ۱۴۰۰) معروف به بکتاش آبتین، شاعر، کارگردان فیلم و زندانی سیاسی ایرانی بود.

او که در ابتدا با نام شناسنامه‌ای‌اش غزل‌هایی پیشرو می‌گفت، نام خود را به بکتاش آبتین تغییر داد و به شعر آزاد روی آورد. وی در ادامهٔ همین مسیر توانست با مجموعهٔ چهارم شعری خود، پتک، جایزهٔ شعر خبرنگاران را کسب کند. آبتین این مسیر را در دههٔ نود با چاپ مجموعهٔ در میمون خودم پدربزرگم ادامه داد؛ اما با بروز مشکلاتی همچون: دستگیری، زندان و بیماری نتوانست در زمان حیاتش مجموعهٔ دیگری را به چاپ برساند و پس از درگذشتش فقط مجموعهٔ تنهایی دسته‌جمعی از او در پاریس به چاپ رسید. او همچنین از اواسط دههٔ هشتاد، کار فیلم‌سازی مستند را به‌طور جدی آغاز کرد و تا هنگام مرگ، ۱۹ فیلم مستند ساخت که از مطرح‌ترین آن‌ها می‌توان به پارک مارک و مُری زن می‌خواد اشاره کرد. او با فیلم ۱۳ اکتبر ۱۹۳۷ بر اساس زندگی لوریس چکناواریان توانست جایزهٔ بهترین فیلم بلند پُرتره از ششمین جشنواره سینما حقیقت را به‌دست‌آورد. آخرین ساختهٔ او، موریانه‌ای با دندان‌های شیری — که یک اثر سلف‌پرتره بود — موفق به کسب دیپلم افتخار از دوازدهمین جشن مستقل سینمای مستند شد. محمد رسول‌اف نیز فیلمی با نام جنایت عمدی براساس آخرین روزهای زندگی آبتین ساخت که پس از مرگ وی به نمایش درآمد.

فعالیت‌های سیاسی آبتین با حضور یافتن و مجروح شدنش در اعتراضات سال ۱۳۸۸ آغاز شد. او از سال ۱۳۸۹ به عضویت کانون نویسندگان ایران درآمد و در سال‌های مختلف، مسئولیت‌هایی همچون: منشی کانون، عضویت در هیئت دبیران و نیز بازرس کانون را به عهده گرفت. وی پس از چند بار بازداشت و حضور در دادگاه، سرانجام در سال ۱۳۹۸ با سه اتهام «تبلیغ علیه نظام»، «اجتماع و تبانی به قصد اقدام علیه امنیت ملی» و «تشویق بانوان کشور به فساد و فحشا» در شعبه ۲۸ دادگاه انقلاب محاکمه و به شش سال زندان تعزیری محکوم شد.

آبتین که از مهر ۱۳۹۹ در زندان به سر می‌برد، چند بار با بیماری‌های مختلفی روبه‌رو شد. او در آذر ۱۴۰۰ برای دومین بار به کرونا مبتلا شد؛ اما مسئولان زندان از فرستادنش به بیمارستان خودداری کردند؛ درنهایت پس از وخیم‌تر شدن حال جسمی‌اش به بیمارستان منتقل شده و در آنجا با پابند و زنجیر به تخت، بسته شد. وی در ۱۱ دی به کما رفت و یک هفته بعد، در ۱۸ دی ۱۴۰۰ درگذشت. اداره کل زندان‌ها و دادستانی تهران هرگونه اهمال در رسیدگی به وضعیت آبتین را رد کردند؛ اما این مرگ، واکنش‌های بسیاری را در رسانه‌ها به‌همراه داشت، به طوری که برخی آن را قتل یا کشته‌شدن نامیدند و مسئولیت مرگ آبتین را بر عهدهٔ حکومت و مسئولانش دانستند. پس از مرگ آبتین، تجمع‌های گوناگونی در ایران و کشورهای دیگر برای یادبودش برگزار شد که با دخالت پلیس و نهادهای امنیتی همراه شد.

زندگی شخصی[ویرایش]

کودکی و نوجوانی[ویرایش]

بکتاش آبتین با نام شناسنامه‌ای مهدی کاظمی در ۲۵ آذر ۱۳۵۳ در شهر ری در خانواده‌ای مذهبی از طبقهٔ متوسط جامعه متولد شد.[۱][۲][۳] پدر او اسدالله کاظمی از جانبازان شیمیایی جنگ ایران و عراق بود که در ۳ فروردین ۱۴۰۱ بر اثر بیماری سرطان درگذشت.[۴] او همچنین برادر کوچک‌تری به نام آرمان داشت.[۵][۶]

آبتین در کودکی و نوجوانی به‌صورت حرفه‌ای ورزش می‌کرد و در رشته‌هایی همچون کشتی، جودو و شنا به مدال قهرمانی، دست یافته بود. سپس رشته ورزشی خود را به پینگ پونگ تغییر داد و سال‌ها عضو تیم ملی نوجوانان و جوانان بود؛ اما آشنایی او در دوران سربازی با دوستی که به شعر شاملو (شعر سپید) علاقه داشت، مسیر او را به سمت شعر و هنر کشاند.[۷]

آبتین به‌دلیل مذهبی بودن خانواده‌اش و نیز کشته شدن دایی‌اش در جنگ ایران و عراق در سال ۱۳۶۲، در کودکی عقایدی مذهبی داشت و حتی عضو بسیج بود. او حتی در ۱۴–۱۳ سالگی تلاش کرده بود که با دست بردن در شناسنامه راهی جبهه شود. آبتین که با اصرار پدر، مکبّر مسجد بود، پس از رسیدن به نوجوانی، کم‌کم شروع به اعتراض کرد و گاهی در میان نماز، مکبّری را رها می‌کرد و گاهی گلابدان مسجد را از جوهر پر می‌کرد. این اعتراض‌ها پس از رفتن او به سربازی و آشنایی‌اش با شعر و جهان هنر، جهت‌دهی‌ای اجتماعی پیدا کرد و حتی در سربازی به درگیری او با فرماندهان و تبعیدش به سردشت منجر شد.[۷]

ازدواج[ویرایش]

همسر او «مریم یاوری» از بازیگران، فیلمسازان و کارگردانان جوان است که در بیشتر آثار سینمایی بکتاش در دهه نود به‌عنوان تهیه‌کننده نقش داشته‌است.[۸][۹] آشنایی آن‌ها به سال ۱۳۸۸ و آغاز ارتباطشان به یک احوال‌پرسی تلفنی پس از شکسته‌شدن جمجمه بکتاش در اعتراضات آن سال برمی‌گشت. آن‌ها چهار سال با یکدیگر دوست بودند؛ سپس مدتی را در یک خانه زندگی کردند و درنهایت به گفتهٔ مریم یاوری، به دلیل فشارهای جامعه، مجبور شدند که در تیر ۱۳۹۲ به‌گونه رسمی ازدواج کنند.[۷]

فعالیت‌های هنری[ویرایش]

فعالیت‌های ادبی[ویرایش]

جلد کتاب پتک

او از نوجوانی و به‌صورت حرفه‌ای از اوایل دهه ۱۳۷۰ در زمینه ادبیات به فعالیت مشغول بود.[۱۰][۱۱] در ابتدا غزل می‌گفت و با نام «مهدی کاظمی» در فضای غزل پیشرو در آن زمان مطرح شد.[۱۲] اولین مجموعه او در این قالب-که در سال ۱۳۷۸ به‌چاپ رسید- «و پای من که قلم شد نوشت برگردیم» نام داشت.[۱۳][۱۴]

او در اوایل دهه هشتاد، نام خود را از مهدی کاظمی به بکتاش آبتین تغییر داد[۱۵] و در سال ۱۳۸۱ دومین کتاب و اولین مجموعه اشعار آزاد خود به نام «مژه‌ها چشم‌هایم را بخیه کرده‌اند» را به‌چاپ رساند که تجربه‌هایی نزدیک به جریان «شعر گفتار» بود.[۱۶][۱۷] سومین مجموعه شعری او-که در سال ۱۳۸۴ به‌چاپ رسید- «شناسنامه خلوت» نام داشت[۱۸] که از لحاظ فرم، بیشتر به قالب‌هایی نظیر هایکو و تانکا شبیه بود و از نظر محتوا به مسائل انسانی با تکیه بر مقوله زن و دغدغه‌های اجتماعی می‌پرداخت.[۱۹] آبتین در سال ۱۳۹۰ مجموعه پتک را با نشر چشمه به‌چاپ رساند و این مجموعه توانست برندهٔ جایزه شعر خبرنگاران شود.[۲۰][۲۱] او در سال ۱۳۹۲ مجموعهٔ «در میمون خودم پدربزرگم» را راهی بازار کرد[۲۲] که دارای مضمون‌هایی عاطفی و اجتماعی[۲۳] و آخرین اثر او قبل از مرگش بود.[۲۴] همسر بکتاش، مریم یاوری، آثار منتشرنشدهٔ او را پس از مرگش جمع‌آوری و با نام «تنهایی دسته‌جمعی» توسط «نشر ناکجا» در پاریس منتشر کرد.[۲۴] در این کتاب، بارکدی وجود دارد که می‌توان با اسکن آن‌ها شعر را با صدای خود شاعر شنید.[۲۵] برخی از اشعار متأخرتر این مجموعه، در زندان سروده شده‌است.[۷]

شیدا محمدی، شاعر، غزل‌های ابتدایی بکتاش را نشان‌گر تسلط او بر اوزان عروضی و شعر کلاسیک می‌داند.[۲۶] مظاهر شهامت، شاعر، نیز زبان امروزین[۲۷] و بسامد بالای به‌کارگیری صفت و موصوف‌های نامأنوس را از ویژگی‌های آثار آزاد او در مجموعهٔ مژه‌ها چشم‌هایم را بخیه کرده‌اند ذکر کرده‌است.[۷] شهرنوش پارسی‌پور، نویسنده و منتقد، این دو مجموعه را تحت‌تأثیر اشعار بیژن نجدی می‌داند و مواردی مانند جان‌بخشی به اشیا و توجه به عرفان ذن را شاهدی بر این استقبال ذکر می‌کند؛ هرچند آن را تقلید نمی‌داند.[۲۸]

منتقدانی نظیر هرمز شریفی، مجموعهٔ پتک را نقطهٔ حرکت بکتاش به سمت شعر تصویرگرا می‌دانند.[۷] علی‌رضا بهنام، شاعر و مترجم، این مجموعه را هرچند متعلق به جریان ساده‌نویسی می‌داند؛ اما اعتقاد دارد که اجرای قوی، تسلط بر زبان، تن‌زدن از تشکیل یک تصویر مرکزی و پیشبرد هم‌زمان چند تصویر (با وجود محافظه‌کاری شاعر در حوزهٔ زبان) از افتادن او در ورطهٔ ساده‌انگاری جلوگیری کرده و به موفقیت این مجموعه منجر شده‌است.[۲۹] مجموعهٔ در میمون خودم پدربزرگم نیز در فضای جریان «ساده‌نویسی» است.[۲۴] دوری شاعر از ترفندهای زبانی و نزدیکی او به زبان روزمره در این مجموعه همراه با طنزی شاعرانه بوده‌است؛ هرچند این طنز در آثار اجتماعی-سیاسی او موفق‌تر است و گاهی متن شوخ و شنگ بکتاش به عقب‌نشینی شعر و شاعرانگی منجر شده‌است.[۳۰] مطرح‌ترین اثر این مجموعه، شعر بلندی به‌نام «فرشته خانم» و از زبان یک زن تن‌فروش است و در آن از ریتمی تند و عصبی و قافیه‌های درونی بسیار استفاده شده‌است که به قول حافظ موسوی، شاعر و منتقد، چکش‌وار بر سر خواننده یا شنونده فرود می‌آمد.[۳۱] علی‌رضا بهنام، معتقد است که «زبان این شعر از حالت اقتدارگرایی-که در شعر مردانه است-فاصله می‌گیرد و با شکستن کلمات و ایجاد تداعی‌های مختلف و گشتن به دُور موضوع به‌جای بیان مستقیم، لحن و حال و هوای زنانه را در شعرش ایجاد کرده‌است»؛ هرچند شوکا حسینی، شاعر و منتقد، اعتقاد دارد که اگرچه این شعر از آثار مهم فمینیستی معاصر است، این نقد بر آن وارد است که «در سطر پایانی آن، کارکرد ساخته‌شده نظام‌های عرفی، اجتماعی و دینی از زن را تعریف کرده‌است و می‌گوید زن باید پارسا، پاک‌دامن و فرشته باشد!»[۳۲] رضا عابد، منتقد، این شعر را دارای بینامتنیت با نمایش‌نامه «زن خوب ایالت سچوان» برشت می‌داند و آن را «خلق اثری تازه بر ویرانه اثر برشت» برمی‌شمرد.[۷]

در سال‌های میانی دههٔ هشتاد، نواری صوتی از «بکتاش آبتین» به‌نام «افیون» با آهنگ‌سازی «هومن گنجور» و تنظیم «ایرج همدمی» منتشر شد.[۳۳] سپس او سی‌دیِ بدون مجوزی شامل شعرخوانی‌هایش را با نام «موریانه‌ای با دندان‌های شیری» راهی بازار کرد.[۷] وی در مصاحبه‌هایش از چاپ مجموعه‌ای به‌نام «تظاهرات یک‌نفره»، شامل ۱۵ شعر بلند اجتماعی-سیاسی و نیز یک سی‌دی شامل دکلمهٔ ۲۵ شعر عاشقانه با صدای خودش و آهنگ‌سازی و تنظیم «مسعود اقبالی» خبر داده بود.[۳۴] او همچنین در زندان در حال نوشتن کتابی دربارهٔ معماری سنتی ایران بود که با مرگ ناگهانی‌اش این اثر، هرگز به‌پایان نرسید.[۷]

فعالیت‌های سینمایی[ویرایش]

آثار اولیه[ویرایش]

پوستر فیلم «پارک مارک»

بکتاش ورود به عرصه سینما را در اوایل دهه هشتاد و با بازیگری آغاز کرد. مریم یاوری، همسر او-که در بسیاری از پروژه‌های سینمایی‌اش حضور داشته‌است، ورود بکتاش به جهان سینما را به‌دلیل علاقه‌اش به محمدرضا یزدان‌پناه، رئیس سازمان منطقه آزاد کیش و نیز دوستی‌اش با فرشید ابراهیمی، طراح و فیلم‌بردار، می‌داند.[۷] او با فیلم کوتاهی به نام «کسوف» در سال ۱۳۸۵ فعالیت در زمینه سینمای مستند را آغاز کرد؛[۳۵] سپس در بهمن همان سال، فیلم کوتاه پرهزینه و داستانی‌ای به‌نام «میکا» را منتشر کرد که بازیگران سرشناسی همچون: «حامد کمیلی» و «لیلا زارع» (که البته در آن زمان، چندان شناخته‌شده نبودند) در آن نقش ایفا کردند.[۳۶] آبتین سومین اثر سینمایی خود را در خرداد سال ۱۳۸۶ با نام «تُنگ شنی» ساخت که به ساختار جزیرهٔ کیش و چگونگی شکل‌گیری آن می‌پردازد.[۳۷] او در همان سال، ساخت فیلم مستند خود دربارهٔ زندگی منصور بنی‌مجیدی، شاعر آستارایی، با نام رخنه در خواب را آغاز کرد.[۳۸][۳۷] نام این فیلم، برگرفته از نام یکی از مجموعه‌اشعار بنی‌مجیدی است که (پس از مرگ او مجوز نگرفت و هرگز چاپ نشد[۳۹]) به زندگی خصوصی، سوابق شعری و اجتماعی، آثار و همچنین زمان بستری بودن او در بیمارستان (به‌علت ابتلا به سرطان) می‌پردازد.[۴۰][۴۱] آبتین در شهریور ۱۳۸۷، فیلم بعدی خود به‌نام «رؤیای نزدیک» را ساخت که به چگونگی شکل‌گیری جزیره کیش از ابتدا تاکنون می‌پردازد.[۳۷]

مستندهای داستانی[ویرایش]

بکتاش فیلم مستند نیمه‌بلند «پارک مارک» را در سال‌های ۱۳۸۸–۱۳۸۷ کارگردانی کرد[۴۲] که دربارهٔ یک معتاد به کراک است که از صندوق‌های صدقات سرقت می‌کند.[۴۳][۴۴] این فیلم در چهاردهمین جشن سینمای ایران برای بهترین فیلم‌برداری، صدا، کارگردانی و تدوین، نامزد جایزه شد و توانست دیپلم افتخار بهترین صدابرداری را دریافت کند؛[۳۷] این فیلم در جشنواره‌های خارجی‌ای همچون: تسالونیکی یونان[۴۵] و بازار بین‌المللی جشنواره کن نیز حضور داشت[۴۶] که از دیدگاه احمد زاهدی لنگرودی، منتقد، جایگاه او را به‌عنوان یک مستندساز حرفه‌ای تثبیت کرد.[۳۷]

آبتین در سال ۱۳۸۹ مستندی ۴۲ دقیقه‌ای به‌نام «مُری (موری) زن می‌خواد» ساخت که به جشنواره‌های گوتنبرگ سوئد، روتردام هلند[۳۷] و بوستون[۴۷] راه یافت. این فیلم به مشکلات جنسی و مسئلهٔ ازدواج یک سرایدار میان‌سال به‌نام «مرتضی محمودزاده» می‌پردازد[۴۸] و کارگردان، بخش‌هایی از آن را به‌علت خاص بودن محتوا و فضای سنتی اصفهان-که باعث عدم همکاری مردم می‌شد-با کمک ۴۰ بازیگر بازسازی کرد؛ هرچند بازیگرانِ نقش اصلی و نقش‌های کلیدی، افراد حقیقی بودند.[۴۹]

پرتره‌ها[ویرایش]

بکتاش در سال ۱۳۹۰، ساختن فیلمی به‌نام «آنسور» با محوریت زندگی علیشاه مولوی را آغاز کرد؛ فیلمی با راوی ناشنوا که از دیدگاه آبتین، جنبه‌ای نمادین نیز دارد.[۵۰] آنسور به موضوع سانسور در ادبیات می‌پردازد که در واقع، همان واژهٔ سانسور است که حرف نخستش حذف شده‌است. فیلم در چند جشنوارهٔ فیلم مستند و یک دانشگاه در آمریکا به نمایش درآمد؛ اما آبتین از نتیجه کار، ناراضی بود و در سال ۱۳۹۶ آن را با نام «کاملاً خصوصی برای آگاهی عموم» بازسازی کرد.[۳۷]

او در سال ۱۳۹۱ چهار فیلم «۱۳ اکتبر ۱۹۳۷» (زندگی لوریس چکناواریان)، «شرح بی‌نهایت» (زندگی فرهاد فخرالدینی)، «مشق شب» (زندگی فخری ملک‌پور) و «همایون خرم» را ساخت، اما هیچ‌یک از فیلم‌ها جز «۱۳ اکتبر ۱۹۳۷» به نمایش عمومی درنیامدند.[۳۷] بکتاش نتوانست فیلم «شرح بی‌نهایت» را به علت عدم تأمین منابع مالی آنگونه که می‌خواست کامل کند، اما این فیلم که درون‌مایهٔ اصلی‌اش بر موسیقی کارهای فخرالدینی استوار است، خاطرات او و همسرش، حضورش در میان شاگردانش و بسیاری نکات مهم زندگی این هنرمند را دربرمی‌گیرد.[۵۱][۳۷] «مشق شب» و «همایون خرم» نیز با توجه به محدودیت‌های تحمیلی آنگونه که کارگردان می‌خواست ساخته نشدند، هرچند با چرخیدن بر تم موسیقی و شخصیت، بازگوکننده خاطرات روزگار طلایی موسیقی ایران هستند.[۳۷][۵۱] بکتاش سپس فیلم ۱۳ اکتبر ۱۹۳۷ را ساخت که در آن به زندگی سخت دوران کودکی لوریس چکناواریان پرداخته می‌شود.[۵۲] این فیلم اگرچه توانست جایزهٔ بهترین فیلم بلند پرتره را در «ششمین جشنواره سینما حقیقت» کسب کند،[۵۳] اما هرگز مجوز اکران عمومی پیدا نکرد و درنهایت توسط سایت «هاشور» به‌صورت اینترنتی نمایش داده شد.[۵۴]

آبتین در سال ۱۳۹۴ بلندترین مستند خود با نام «نادر» را ساخت که مستندی در مورد زندگی «نادر صنعانی»، معروف به پدر سنگ ایران، است.[۵۵] این فیلم که به تحقیقات صنعانی پیرامون سنگ‌های ایرانی می‌پردازد ازلحاظ ساختاری به آثار شخصی آبتین شباهت دارد.[۳۷] او در سال ۱۳۹۷ ساخت فیلمی به نام «رنگ پاشیدن بر هیچ» را آغاز می‌کند که به زندگی شاعر اصفهانی «حسن صفدری» می‌پردازد. این فیلم نیمه‌تمام می‌ماند و به مرحله تدوین نمی‌رسد.[۵۶] درونمایهٔ این مستند، تفاوت ظاهر پرهیاهوی صفدری در تضاد با تنهایی عمیق درون او است. در آن سال‌ها ممنوع‌الفعالیت بودن آبتین او را به سمت ساخت مستندهای صنعتی و تبلیغاتی (نظیر تبلیغ شرکت هواپیمایی قشم) می‌برد.[۳۷]

وی همچنین طی سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰، سه مستند پرتره از اعضای کانون نویسندگان یعنی فریبرز رئیس‌دانا،[۵۷] ناصر زرافشان و علی‌اکبر معصوم‌بیگی ساخت که دو فیلم آخر، پس از مرگ او به نمایش درآمدند.[۵۶] از ویژگی‌های مشترک این سه فیلم، می‌توان به اهمیت تاریخی آن‌ها و همچنین ساخته شدن با کمترین عوامل و امکانات اشاره کرد.[۳۷]

آخرین ساختهٔ وی، سلف‌پرتره‌ای با نام «موریانه‌ای با دندان‌های شیری» بود که شاید شخصی‌ترین اثر آبتین باشد.[۵۶] فیلمی که فاصلهٔ کوتاه قرنطینهٔ کرونا در جزیرهٔ کیش (به دور از همسرش) تا زندانی شدن او را دربرمی‌گیرد.[۳۷] این فیلم توانست درحالی‌که حدوداً ۱۰ ماه از زندانی شدن آبتین می‌گذشت، در دوازدهمین جشن مستقل سینمای مستند ایران دیپلم افتخار بهترین کارگردانی فیلم مستند نیمه‌بلند را کسب کند.[۵۸][۵۹]

بکتاش آبتین ساخت فیلم مستند «تو مصطفایی» (گل یا پوچ) و مستندی پیرامون «کانون نویسندگان ایران» را آغاز کرده بود که با زندانی شدن و مرگ او نیمه‌تمام ماند.[۳۷]

نقدها و نظرات[ویرایش]

مریم یاوری، سبک مستندسازی آبتین را ترکیبی بین شعر و تئاتر می‌داند[۷] و محبوبه موسوی، داستان‌نویس، اعتقاد دارد که «نگاه حسی بکتاش به جهان بر نمای واقع‌گرایانه مستندهایش رنگ می‌پاشید.»[۵۶] داریوش معمار، روزنامه‌نگار، نیز اعتقاد دارد که «فیلم‌های بکتاش آبتین وابسته به همان شرایط روحی و حس‌آمیزی در درک تصاویر و زمان و جریان زندگی بودند که در شعرهایش وجود داشت»؛[۶۰] اما شاهین کربلایی طاهر، کارگردان و منتقد سینما، با دیدگاهی متفاوت، بیان می‌کند که «اولین موضوع جالب توجه در فیلم‌های بکتاش، ناهمگونیِ چیدمان تصویری (صداییِ) آثار اوست با آنچه سینمای شاعرانه می‌دانیم. در هیچ‌یک از آثار او با تصاویر آبستره، حرکات یا نماهای عجیب و غریب دوربین، صداهای نامأنوس و در یک‌کلام «قرتی‌بازی» روبه‌رو نمی‌شویم.»[۶۱] محمد رسول‌اف، کارگردان سینما، آثار آبتین را دارای فراز و نشیب دانسته؛ اما تجربه‌گرایی و جسارت او را مهم‌ترین عنصر این آثار برمی‌شمرد.[۶۲]

منتقدان گوناگونی، صدابرداری پارک مارک را-که برنده دیپلم افتخار صدابرداری جشن سینما شد-ستوده‌اند.[۶۳][۶۴] احمد زاهدی لنگرودی، مستندساز و روزنامه‌نگار، اعتقاد دارد که تصویر و صدابرداری خیابانی فیلم-که بسیاری از لحظاتش در شب می‌گذرد-از نمونه‌های فنی موفق تاریخ سینمای مستند ایران است.[۶۵] یزدان سلحشور، منتقد، در این‌باره می‌گوید: «صدا شخصیت اصلی فیلم است و حضور یک حرفه‌ای تمام‌عیار در حوزه صدابرداری، جان‌مایه اثر را زیر پوشش گارانتی خود دارد. کاربرد صدا در فیلم نیز دارای همان اهمیتی است که در آثار موج نو و نسخهٔ آمریکایی این موج یعنی سینمای جارموش شاهد بوده‌ایم.»[۶۳]

منتقدانی همچون: محبوبه موسوی و مهرداد خامنه‌ای فیلم‌های پرترهٔ کانون نویسندگان را به موفقیت آثار گذشتهٔ کارگردان نمی‌دانند و آن را «یک بیانیهٔ طولانی سیاسی»، «گزارش و مونولوگی گاه طولانی» و «رپرتاژ تلویزیونی» نامیده‌اند؛[۵۶][۶۶] هرچند محمد رسول‌اف، این آثار را تجربه‌های تازه، و احمد زاهدی لنگرودی نیز آن‌ها را نویددهندهٔ استعدادی درخشان در عرصهٔ سینمای مستند می‌نامد.[۶۷] علی‌اکبر معصوم‌بیگی نیز با بیان مشکلات کارگردان در زمان ساخت این فیلم‌ها، حکم قطعی زندان او و همچنین تنگناهای مالی، این آثار را قابل دفاع می‌داند و با آثار متأخر ژان لوک گدار مقایسه می‌کند.[۶۸]

فعالیت‌های دیگر[ویرایش]

آبتین در زمینه طنز و هجو نیز فعال بود و دفتری از هجویات داشت که تا به امروز منتشر نشده‌است.[۶۹]

او مدتی با منطقه آزاد کیش همکاری و در آنجا جلسات ادبی برگزار می‌کرد.[۷۰] وی به‌عنوان دبیر انجمن شاعران کیش، در ابتدای دهه ۸۰، جلسه‌های شعر و داستان این جزیره را با حضور شاعران و نویسندگان مطرح برگزار کرد و بعدها نیز محفلی به نام «پاتوق شعر و داستان کیش» ایجاد کرد.[۷۱][۷۲]

بکتاش همچنین با همراهی علیشاه مولوی و تعدادی از شاعران، «جریان شاعران سراسر ایران» را ایجاد کرد.[۷۳] این جریان ابتدا در سال‌های ابتداییِ پس از انقلاب و در زمانی که علیشاه مولوی سردبیر نشریه نافه بود ایجاد شد و هدف آن، حمایت از شاعران شهرستانی در مقابل دیگر نشریاتی بود که تنها به شاعران مرکزنشین توجه می‌کردند. بعدها این جریان به «تشکل شاعران مستقل ایران» تغییر نام داد و با هماهنگی ۱۸ هیئت تحریریه در سرتاسر ایران با مجلاتی نظیر «دال» به فعالیت خود ادامه داد.[۷۴][۷۵][۷۶]

او در سال‌های زندان به تشکیل «کمیسیون فرهنگی زندان» دست زد؛ بیش از ۷۰۰ کتاب به کتابخانه این زندان اضافه کرد و جلساتی را برای آموزش خطاطی، شعر، داستان و زبان‌های خارجی ایجاد کرد.[۷۷]

فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی[ویرایش]

در جنبش سبز[ویرایش]

بکتاش آبتین در اعتراضات سال ۱۳۸۸

بکتاش آبتین در سال ۱۳۸۸ در اعتراضات خیابانی جنبش سبز، به‌دست مأموران امنیتی مورد ضرب‌وشتم قرار گرفت و به علت شدت جراحات، در بیمارستان و سپس در خانه چند ماه بستری شد.[۷۸][۷۹] بنا به گزارشی که کانون نویسندگان ایران منتشر کرده‌است، ضربه‌ای که به سر او وارد شد، باعث به کما رفتن او شد.[۷]

آبتین دراین‌باره گفته بود: «مأموران امنیتی در یکی از آن تظاهرات به من با چاقو حمله کردند و جمجمه‌ام شکست و بلافاصله به بیمارستان فیروزگر منتقل شدم و پس از آن هم حدود یک‌سال در خانه بستری بودم. آن روز، من مثل بقیه شهروندان در خیابان بودم و برای گرفتن عکس یا فیلم نرفته بودم.»[۸۰]

عضویت در کانون نویسندگان[ویرایش]

بکتاش از سال ۱۳۸۷ برای عضویت در کانون نویسندگان ایران اقدام کرده بود و در سال ۱۳۸۹ به‌طور رسمی به عضویت آن درآمد.[۸۱]

آبتین همواره عضویت در کانون نویسندگان را نقطه‌عطف زندگی خود می‌دانست[۸۲][۸۳] و زندگی‌اش را به دوره‌های پیش و پس از آشنایی و همکاری با کانون نویسندگان ایران تقسیم کرده بود.[۸۴] او در این‌باره گفته بود: «واقعاً کانون نویسندگان ایران به من هویت داد. به من آموخت که آزادی چیه، آزادی‌خواهی چیه…، ما برای چی دور هم جمع می‌شویم…، از چه چیزی حرف می‌زنیم…، چه چیزی می‌خواهیم…»[۷۹]

در سال ۱۳۹۱، بعد از به زندان افتادن منشی آن زمان کانون یعنی منیژه نجم عراقی، بکتاش آبتین از سوی هیئت دبیران کانون به جای او انتخاب شد.[۸۵] او همچنین در شهریور ۱۳۹۳ در انتخابات مجمع عمومی کانون به عضویت هیئت دبیران آن درآمد؛ در انتخابات شهریور ۱۳۹۴ با بیشترین آرای انتخاباتی به فعالیت خود ادامه داد و در ۱۸ بهمن ۱۳۹۶ به‌عنوان «بازرس کانون» انتخاب شد.[۸۶][۸۱] او در سال‌های عضویت خود در کانون، بسیاری از بیانیه‌ها و همچنین کتاب‌های کانون نویسندگان، از جمله، کتاب «پنجاه سال کانون نویسندگان ایران» را منتشر کرد که بعدها به دلیل انتشار آن‌ها به زندان افتاد.[۸۰]

فعالیت بکتاش آبتین در کانون نویسندگان برای او پیامدهای حقوقی داشت. او در اردیبهشت ۱۳۹۴ به کمپین بین‌المللی حقوق بشر در ایران اطلاع داد که «در سه روز متوالی از تاریخ ششم تا هشتم اردیبهشت ماه برای فیلم‌ها، عضویتش در کانون نویسندگان و شرکت در اعتراضات خیابانی سال ۸۸» بازجویی شده‌است.[۸۴][۸۷] مأموران وزارت اطلاعات منزل او را تفتیش کردند[۸۱] و آثارش ممنوع اعلام شد.[۱۲] این پرونده به مدت سه سال در دادسرای فرهنگ و رسانه باز بود تا اینکه در آبان ۱۳۹۷ او با کیوان باژن و رضا خندان مهابادی به شعبه ۷ دادسرای اوین احضار شده[۸۸] و اتهام تبلیغ علیه نظام به او تفهیم شد. سه ماه بعد پس از احضار مجدد، سه اتهام «تبلیغ علیه نظام»، «اجتماع و تبانی به قصد اقدام علیه امنیت ملی» و «تشویق بانوان کشور به فساد و فحشا» به او تفهیم شد.[۸۹][۸۱]

محکومیت[ویرایش]

پیش‌زمینه[ویرایش]

سال‌شمار زندگی بکتاش آبتین
۱۳۵۳ تولد در شهر ری
۱۳۷۱ آغاز فعالیت ادبی
۱۳۷۸ چاپ اولین مجموعه: و پای من که قلم شد نوشت برگردیم
۱۳۸۱ چاپ مجموعهٔ مژه‌ها چشم‌هایم را بخیه کرده‌اند
۱۳۸۴ چاپ مجموعهٔ شناسنامه خلوت
۱۳۸۵ ساخت اولین فیلم: کسوف
ساخت فیلم میکا
۱۳۸۶ ساخت فیلم تُنگ شنی
ساخت فیلم رخنه در خواب
۱۳۸۷ ساخت فیلم رؤیای نزدیک
۱۳۸۸ مجروح شدن در تظاهرات جنبش سبز
ساخت فیلم پارک مارک
۱۳۸۹ ساخت فیلم مُری زن می‌خواد
عضویت در کانون نویسندگان ایران
۱۳۹۰ چاپ مجموعهٔ پتک
ساخت فیلم آنسور
۱۳۹۱ انتخاب به‌عنوان منشی کانون نویسندگان
کسب کتاب سال جایزه شعر خبرنگاران برای پتک
ساخت فیلم ۱۳ اکتبر ۱۹۳۷
ساخت فیلم مشق شب
ساخت فیلم شرح بی‌نهایت
ساخت فیلم همایون خرم
جایزهٔ بهترین فیلم بلند پرتره برای ۱۳ اکتبر ۱۹۳۷
۱۳۹۲ ازدواج با «مریم یاوری»
چاپ مجموعهٔ در میمون خودم پدربزرگم
۱۳۹۳ عضویت در هیئت دبیران کانون نویسندگان
۱۳۹۴ ساخت فیلم نادر
دستگیری توسط وزارت اطلاعات و ۳ روز بازجویی
۱۳۹۵ دستگیری در مراسم یادبود جانباختگان قتل‌های زنجیره‌ای
۱۳۹۶ محکومیت به سه ماه کار اجباری و جریمهٔ نقدی
ساخت فیلم کاملاً خصوصی برای آگاهی عموم
انتخاب به‌عنوان بازرس کانون نویسندگان
۱۳۹۷ ساخت فیلم رنگ پاشیدن بر هیچ
احضار به دادگاه انقلاب و تفهیم اتهامات
۱۳۹۸ محکومیت به ۶ سال زندان تعزیری
۱۳۹۸ آغاز ساخت سه فیلم پرتره از اعضای کانون نویسندگان
آغاز ساخت فیلم موریانه‌ای با دندان‌های شیری
۱۳۹۹ زندانی شدن در بند ۸ زندان اوین
۱۴۰۰ دیپلم افتخار بهترین کارگردانی در جشن مستقل سینمای مستند
اعتصاب غذا
کسب جایزهٔ آزادی قلم سال ۲۰۲۱
بیماری و درگذشت
۱۴۰۱ چاپ مجموعهٔ تنهایی دسته‌جمعی در پاریس توسط همسرش

در ۱۲ آذر ۱۳۹۵ در هجدهمین مراسم یادبود جانباختگان قتل‌های زنجیره‌ای، بکتاش آبتین و تعداد زیادی از مردم، هنرمندان و فعالان سیاسی در کنار آرامگاه محمد مختاری و محمدجعفر پوینده در امام‌زاده طاهر کرج حاضر شدند.[۹۰][۸۸] به گفتهٔ رضا خندان مهابادی، نیروهای امنیتی، صبح همان روز با چند تن از اعضای کانون نویسندگان، تماس گرفته و به آن‌ها گفته بودند که نباید این برنامه برگزار شود؛ این مراسم با مداخلهٔ نیروهای انتظامی و لباس‌شخصی به خشونت کشیده شد و جمعی از حاضران، از جمله، بکتاش آبتین و مزدک زرافشان (فرزند ناصر زرافشان) مورد ضرب‌وشتم قرار گرفته و بازداشت شدند.[۹۱][۹۲]

دو روز پس از آن، بکتاش با قرار کفالت آزاد شد؛ اما پرونده‌ای با اتهام «تجمع غیرقانونی» و «ضرب و شتم نیروی انتظامی» از طرف دادگاه انقلاب کرج علیه او تشکیل شد. در ۲۷ دیِ همان سال، وی دوباره احضار و اتهام تبلیغ علیه نظام به او تفهیم شد.[۹۳] مصداق این اتهام جدید، انتشار عکس صورت مجروح مزدک زرافشان پس از ضرب و جرح به‌دست مأموران امنیتی توسط بکتاش در صفحهٔ اینستاگرامش بود.[۹۴] او با سپردن وثیقه، موقتاً آزاد شد تا سرانجام در خرداد ۱۳۹۶، حکم این پرونده از سوی دادگاه انقلاب کرج به وی ابلاغ شد.[۸۰]

او توسط شعبه ۲ دادگاه انقلاب کرج، به سه ماه کار اجباری خدماتی در بهزیستی (بدل از یک سال حبس تعزیری) و جریمه نقدی محکوم شد.[۹۵] بکتاش این حکم را نپذیرفت و گفت «من این حکم را قبول ندارم. اصولاً محاکمه هیچ‌کس را به دلیل ابراز نظر و عقیده‌اش قبول ندارم؛ برای همین هم عضو کانون نویسندگان شده‌ام. مدافع آزادی بیان، بی‌هیچ حصر و استثنا هستم و این فشارها در عزم من برای مبارزه با سانسور، خللی وارد نمی‌کند. من به حکم صادر شده اعتراض می‌کنم.»[۹۶][۹۷] کانون نویسندگان نیز با انتشار بیانیه‌ای در ۳۰ خرداد ۱۳۹۷، حکم کار اجباری برای یک هنرمند را محکوم کرد، آن را «از نوآوری‌های دستگاه قضایی برای متهمان سیاسی» دانست که «در آن، ذره‌ای عدالت وجود ندارد» و خواستار لغو این حکم شد.[۹۳][۸۱] درنهایت در شهریور ماه ۹۷، دادگاه تجدیدنظر حکم وی را به پرداخت پنج میلیون تومان جریمه نقدی تقلیل داد.[۹۸][۹۹]

احضار[ویرایش]

به گزارش دویچه‌وله فارسی، در اردیبهشت ۱۳۹۴ مأموران وزارت اطلاعات ضمن بازداشت او در خانه‌اش، بیش از دو هزار قلم فیلم، عکس‌های خانوادگی، موبایل، لپ‌تاپ و اسناد کانون نویسندگان ایران را با خود بردند. رضا خندان مهابادی و کیوان باژن نیز یک هفته بعد از آن احضار شدند. با آنکه این پرونده در شعبهٔ ۱۲ دادسرای فرهنگ و رسانه باز شده بود، پس از گذشت سه سال، در ۹ مرداد سال ۱۳۹۷ این سه نویسنده به شعبه ۷ دادسرای اوین احضار شده و به‌دلیل جمع‌آوری و انتشار کتاب چهار جلدی «پنجاه سال کانون نویسندگان ایران» - که اثری پژوهشی بود - با عنوان «تبلیغ علیه نظام» تفهیم اتهام شدند و قاضی قرار کفالت را به وثیقه تبدیل کرد.[۱۰۰][۱۰۱]

آن‌ها یک بار دیگر در ۱۲ آبانِ همان سال، با شکایت وزارت اطلاعات و در زمان وزارت محمود علوی، به شعبه ۷ دادسرای اوین احضار شدند و دو عنوان اتهامی جدید «اجتماع و تبانی به قصد اقدام علیه امنیت ملی» و «تشویق بانوان کشور به فساد و فحشا» به پروندهٔ آن‌ها اضافه شد.[۱۰۲] همچنین میزان وثیقهٔ آن‌ها دوبَرابر افزایش یافت.[۱۰۳][۱۰۴] بکتاش آبتین پس از برگزاری دادگاه، در مصاحبه با رادیو فردا دربارهٔ علت اتهام «تشویق بانوان کشور به فساد و فحشا» گفت که برای این اتهام، دلیلی ارائه نشد؛ اما احتمالاً «پایهٔ آن باید بیانیه‌های کانون نویسندگان ایران در دفاع از حرکت دختران خیابان انقلاب و روز جهانی زن باشد».[۱۰۵] کانون نویسندگان ایران با انتشار بیانیه‌ای این اتهام‌ها را پرونده‌سازی نامید و خواستار مختومه شدن این پرونده و دیگر پرونده‌های مشابه شد.[۱۰۶] همچنین حدود ۷۰۰ نفر از هنرمندان و فعالان اجتماعی در بیانیه‌ای گروهی، انتساب «تشویق بانوان کشور به فساد و فحشا» به این هنرمندان را از آن دست اتهام‌های جدیدی دانستند که سابقه‌اش را تنها در نظام دادرسی دیوان بلخ می‌توان سراغ گرفت.[۱۰۷][۱۰۸]

محاکمه[ویرایش]

بکتاش آبتین به‌همراه کیوان باژن و رضا خندان مهابادی در ۲ بهمن ۱۳۹۷ به شعبه ۲۸ دادگاه انقلاب احضار شد.[۸۱] قاضی مقیسه با رد کردن وکلای متهمان، ناصر زرافشان و راضیه زیدی، گفت که «متهمان خود می‌توانند از خودشان دفاع کنند» و حق آن‌ها برای برخورداری از وکیل را نقض کرده و مبلغ وثیقه را به ده‌برابر افزایش داد.[۱۰۹][۱۱۰]

در روز محاکمه، ۷ اردیبهشت ۱۳۹۸، جمعی از اعضای کانون به نشانه اعتراض در مقابل دادگاه انقلاب تجمع کردند.[۸۱][۱۱۱] در این جلسه، اتهام‌هایی همچون: «اجتماع و تبانی به قصد اقدام علیه امنیت ملی» و «تبلیغ علیه نظام» مطرح شد که مصادیق آن را کتاب‌های کانون نویسندگان، از جمله، کتاب «پنجاه سال کانون نویسندگان ایران»، بیانیه‌های کانون نویسندگان و نیز یادداشت‌ها و مطالب منتشر شده در صفحات شخصی بکتاش دانسته بودند.[۱۱۲][۱۱۳]

رای دادگاه[ویرایش]

شعبه ۲۸ دادگاه انقلاب درنهایت، در ۲۵ اردیبهشت ۱۳۹۸ حکم خود را مبنی بر شش سال زندان تعزیری برای بکتاش آبتین صادر کرد[۱۱۴] که یک سال آن، به‌دلیل اتهام «تبلیغ علیه نظام» و شش سال آن نیز به‌خاطر اتهام «اجتماع و تبانی به قصد اقدام علیه امنیت کشور» بود.[۱۱۵] پس از صدور این حکم، بسیاری از فعالیت‌های ادبی بکتاش، تحت فشار نهادهای امنیتی محدود شد به‌طوری‌که حتی جلسه «حبسیه‌سرایی در شعر کهن و مدرن» در خرداد ۱۳۹۸ - که قرار بود بکتاش آبتین در آن شعرخوانی کند - با تماس تلفنی مسئول یک نهاد امنیتی لغو شد.[۱۱۶]

در ۵ مرداد ۱۳۹۸ کانون نویسندگان اعلام کرد که پروندهٔ بکتاش آبتین و دو عضو دیگر کانون به شعبه ۳۶ دادگاه تجدیدنظر فرستاده شده‌است.[۱۱۷] سرانجام در ۷ دی ۱۳۹۸، شعبه ۳۶ دادگاه تجدیدنظر به ریاست قاضی زرگر، حکم ۶ سال زندان بکتاش آبتین را عیناً تأیید کرد.[۱۱۸][۱۱۹] این دادگاه بدون دعوت از بکتاش و وکلای او برگزار شد.[۱۲۰]

در روز ۲۰ اسفند ۱۳۹۸، شعبهٔ یک اجرای احکام دادسرای شهید مقدس، بکتاش را برای تحمل دوران محکومیت خود فراخواند؛[۱۲۱][۱۲۲] اما به‌دلیل هم‌زمانی با بحران شیوع کرونا در ایران، اجرای این حکم به تعویق افتاد تا سرانجام در روز ۵ مهر ۱۳۹۹، بکتاش آبتین به‌همراه رضا خندان مهابادی و کیوان باژن پس از مراجعه به دادسرای شهید مقدس به زندان اوین منتقل شدند.[۱۲۳][۱۲۴] تعدادی از شاعران، نویسندگان و دوستداران آن‌ها از صبح همان روز در اعتراض به اجرای حکم این سه نویسنده، در مقابل زندان اوین جمع شدند و تا لحظه بدرقه آن‌ها در آن‌جا حضور داشتند.[۱۲۵]

واکنش‌ها[ویرایش]

انجمن جهانی قلم (پِن) در ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۸ در بیانیه‌ای محاکمهٔ بکتاش آبتین و دو نویسنده دیگر را محکوم و اعلام کرد.[۱۲۶][۱۲۷] کانون نویسندگان نیز در ابتدا در واکنش به حکم دادگاه بدوی، در بیانیه‌ای «دلایل» و «مستندات» حکم را نامربوط دانست؛[۱۲۸] سپس با انتشار بیانیه‌ای در ۱۰ دی ۱۳۹۸ به حکم دادگاه تجدیدنظر اعتراض کرد و «از تمام نهادهای فرهنگی و انسان‌های آزادی‌خواه و مدافعان آزادی بیان خواست که نسبت به این احکام ظالمانه اعتراض کنند و خواهان لغو آن گردند.»[۱۲۹]

۵۴ نفر از نویسندگان و هنرمندان مطرح، از جمله: بابک احمدی، علی باباچاهی، اسفندیار منفردزاده، جعفر پناهی و بهرام بیضایی، ضمن محکوم کردن این احکام، آن را «نشانی دیگر از افزایش تهدید و فشار بر اهل قلم» دانستند.[۱۳۰] همچنین بیش از ۹۰۰ نویسنده، مترجم و شاعر هم نامه‌ای سرگشاده به مقامات اجرایی و قضایی کشور نوشتند و این احکام را «ناروا و آزادی‌کُش» و «لطمه‌ای گران به حقوق اساسی فرد فرد ملّت ایران» خواندند و خواستند که فوراً و بدون قید و شرط از این سه نفر رفع اتهام شود.[۱۳۱][۱۳۲]

در ۲۸ مرداد ۱۳۹۸، یسپر بنگتسون، رئیس انجمن قلم سوئد، یک روز قبل از سفر محمدجواد ظریف (وزیر امور خارجهٔ ایران) به سوئد، در نامه‌ای سرگشاده به وزیر امور خارجهٔ سوئد، در دستور کار قرار گرفتن «وضعیت وخیم و بحرانی حقوق بشر در ایران» و وضعیت «بکتاش آبتین» و چهار زندانی دیگر به نام‌های نسرین ستوده، نرگس محمدی، رضا خندان مهابادی و کیوان باژن را درخواست کرد.[۱۳۳]

یک روز پس از زندانی شدن آبتین و دو نویسنده دیگر، کانون نویسندگان طی بیانیه‌ای خواستار آزادی بی قید و شرط این سه نفر شد.[۱۳۴][۱۳۵]

در ۲۱ مهر ۱۳۹۹ انجمن قلم استرالیا با انتشار بیانیه‌ای خواستار آزادی بی‌درنگ بکتاش آبتین و دو نویسنده زندانی دیگر و همچنین «اقدام فوری جهت نگارش نامه‌ای خطاب به سفیر ایران در استرالیا» شد.[۱۳۶][۱۳۷]

در ۱۲ مهر ۱۳۹۸ نیز یک «عصر شعر» تقدیم به بکتاش آبتین برگزار شد که در آن افرادی همچون: حافظ موسوی، عنایت سمیعی و فریبرز رئیس‌دانا سخنرانی کرده و تعدادی از شاعران جوان به یاد بکتاش شعرخوانی کردند.[۱۳۸]

در ۵ آبان ۱۳۹۹ تعدادی از استادان دانشگاه و نویسندگان نظیر یرواند آبراهامیان، داریوش آشوری، بابک احمدی، منیرو روانی‌پور، فرج سرکوهی، مراد فرهادپور و آذر نفیسی[۱۳۹] نامه‌ای خطاب به انجمن جهانی قلم و سازمان‌های مدافع حقوق بشر امضا کردند و از این نهادها خواستند که با تمامی امکانات خود برای آزادی فوری بکتاش و سه زندانی سیاسی دیگر اقدام کنند.[۱۴۰]

در ۱۱ آبان ۱۳۹۹ انجمن جهانی قلم با ارائه چند راهکار از ۱۵۰ شعبه خود در ۱۰۰ کشور خواست که برای لغو حکم‌های زندان بکتاش آبتین و دو نویسنده دیگر زندانی اقدام کنند[۱۴۱] این انجمن درخواست کرد که شعباتش در کشورهای مختلف نامه‌هایی را خطاب به حسن روحانی، رئیس‌جمهور وقت ایران، و ابراهیم رئیسی، رئیس قوه قضائیه در آن زمان، ارسال کنند و خواستار آزادی فوری و بی قید و شرط این سه هنرمند شوند.[۱۴۲][۱۴۳]

در ۲۲ آذر ۱۳۹۹ بیش از ۱۳۰۰ نفر از هنرمندان، شاعران و نویسندگان ایرانی همچون: جعفر پناهی، علی باباچاهی، احمد پوری و نیلوفر بیضایی با انتشار بیانیه‌ای به حکم زندان بکتاش آبتین و دو نویسنده دیگر اعتراض کردند.[۱۴۴][۱۴۵]

در ۶ مهر ۱۴۰۰ انجمن قلم آمریکا فراخوانی با امضای ۶۰ نویسنده، روزنامه‌نگار و هنرمند نظیر مریل استریپ، پل استر، اورهان پاموک، مارگارت اتوود، خالد حسینی، تام استاپارد و آریل دورفمان منتشر کرد که از حکومت ایران خواسته بودند بکتاش آبتین، کیوان باژن و رضا خندان مهابادی را - که به‌تازگی برنده جایزه «آزادی برای نوشتن» شده بودند - آزاد کند.[۱۴۶][۱۴۷]

دوران زندان[ویرایش]

او در بند هشت زندان اوین[۱۴۸] - که به نام «تبعیدگاه اوین» شناخته می‌شود -[۱۴۹] با افرادی همچون: اسماعیل عبدی، امیرسالار داودی، نصرالله لشنی، کیوان صمیمی، بهنام محجوبی، مصطفی خسروی بابادی، رضا خندان مهابادی، کیوان باژن و در ماه‌های آخر نیز با آرش گنجی هم‌بند بود. بنا به نظر کانون نویسندگان ایران، بکتاش با کمک آن‌ها در پاییز ۱۳۹۹ چهار کمیسیون فرهنگی، پزشکی، پشتیبانی و ورزشی را ایجاد کرد که نتایج آن، تهیه صدها کتاب برای بند، افزایش زمان استفاده از کتابخانه، آموزش خطاطی، شعر، داستان، زبان و مواردی از این دست بود.[۱۵۰]

بکتاش در اواخر آذر ۱۳۹۹ از داخل زندان، پیام صوتی سه دقیقه‌ای فرستاد که در آن به مسائلی نظیر اعمال فشار از سوی مأموران امنیتی، مشکلات دسترسی به تلفن عمومی و عدم نظارت بر فروشگاه زندان اوین اشاره داشت و نیز گفت که از همبندانش برای مرخصی گرفتن یا آزادی مشروط، توبه‌نامه و تعهدنامه گرفته می‌شود.[۱۵۱]

او در اعتراض به تبعید اسماعیل عبدی، به‌همراه امیرسالار داودی از ۲۷ اسفند ۱۳۹۹ اعتصاب غذا کرد و سپس زندانیان دیگری به آن‌ها پیوستند.[۱۵۲][۱۵۳] درنهایت، آن‌ها در پی درخواست اسماعیل عبدی در ۳ فروردین ۱۴۰۰ به اعتصاب غذایشان پایان دادند.[۱۵۴]

بکتاش روز سه‌شنبه ۸ تیر ۱۴۰۰، به بازپرسی شعبه ۴ دادسرای اوین احضار شد. این احضار در ارتباط با انتشار خبر ابتلای او به کرونا در زندان بود.[۱۵۵] او سرانجام در ۱۷ شهریور ۱۴۰۰ برای اولین بار به‌دلیل تشدید بیماری پدر به مرخصیِ ۵ روزه آمد[۱۵۶] و با آنکه پزشکان از وجود یک کیست در بیضه‌اش خبر داده بودند، فرصت نشد که درمانش را پی‌گیری کند.[۸۰][۱۵۷]

جایزه جهانی آزادی قلم[ویرایش]

در ۲۵ شهریور ۱۴۰۰، انجمن قلم آمریکا اعلام کرد که جایزه «آزادی قلم» سال ۲۰۲۱ را به بکتاش آبتین، رضا خندان مهابادی و کیوان باژن اهدا خواهد کرد[۱۵۸] و آن‌ها را نویسندگانی نامید «که نه تنها برای ارائهٔ آثار و ایده‌های خود، بلکه برای زندگیِ بدون ترس و همراه با فداکاری بی‌حد و حصر در خدمت آزادی‌هایی بوده‌اند که پشتوانهٔ اندیشه آزاد، هنر، فرهنگ و خلاقیت هستند.»[۱۵۹][۱۶۰] این جایزه در ۱۴ مهر ۱۴۰۰ رسماً اعطا شد و این سه نویسنده در پیامی که از زندان نوشته بودند، جایزه را به «تمام افراد سرکوب‌شدهٔ ایران و دیگر مناطق جهان» تقدیم کردند.[۱۶۱][۱۶۲]

بیماری[ویرایش]

بکتاش آبتین با پابند در بیمارستان

بکتاش آبتین در مدتی که دوران حبس خود را در زندان اوین می‌گذارند، دو بار به ویروس کرونا مبتلا شد؛[۱۶۳] اولین بار، خبرگزاری هرانا در ۱۵ فروردین ۱۴۰۰ ابتلای او به کرونا را تأیید کرد و گفت که هیچ امکانات و تمهیدات پیشگیرانه‌ای وجود نداشته و سالن هواخوری تمام سالن‌های بند ۸ زندان اوین مشترک است.[۱۶۴] درنهایت به‌جای مرخصی استعلاجی یا انتقال به بیمارستان، او را قبل از پایان دوره بیماری‌اش به بند برگرداندند.[۷۷]

در اواسط تیر ۱۴۰۰ بکتاش در ناحیه بیضه، احساس درد شدید کرد و به همین دلیل به بیمارستان طالقانی تهران منتقل شد؛ اما بدون تکمیل مراحل درمان به زندان بازگردانده شد. با شدت گرفتن بیماری و درد، او در یکشنبه ۲۷ تیر به بیمارستان شهدای تجریش منتقل شد.[۱۶۵] محمد رسول‌اف عکسی از بکتاش آبتین را در روز ۲۸ تیر منتشر کرد که با پابند و زنجیر به تخت بیمارستان، بسته شده بود. او نوشت: «شاعر را با پابند زمخت فلزی به تخت بیمارستان بسته‌اند.»[۱۶۶] انتشار این تصویر و دست‌به‌دست‌شدنش در شبکه‌های اجتماعی، موجب واکنش‌های خشم‌آلود، اعتراضی و ناباورانه شد[۱۶۷][۱۶۸] به طوری که حتی غلامحسین محسنی اژه‌ای، رئیس قوه قضاییه، نیز در پیامی اعتراضی، بدون اشاره مستقیم به انتشار عکس بکتاش با پابند، گفت: «وقتی متهمی جرم خشن مرتکب نشده نباید به او پابند زد، مگر داعشی و تروریست است که پابند می‌زنید؟!»[۱۶۹] پس از این اعتراضات گسترده، محمدمهدی حاج‌محمدی، رئیس سازمان زندان‌ها، از تنبیه عوامل خاطی اعزام بکتاش آبتین خبر داد[۱۷۰] و گفت که تحقیقات در این مورد ادامه دارد.[۱۷۱] آرمان کاظمی، برادر بکتاش، در مصاحبه‌ای پس از مرگ او، یادآور شد که با وجود این اعتراضات و وعده‌ها، در مرتبهٔ دوم اعزام به بیمارستان و روزهای قبل از مرگ بکتاش آبتین نیز مجدداً به او پابند زده بودند.[۱۷۲]

از ۶ آذر، بکتاش آبتین با علائمی مانند تب و لرز و بدن‌درد روبه‌رو شد. پس از یک هفته، پزشک کشیک با سربازجوی پرونده تماس گرفت؛ اما بازجو با انتقال او به بیمارستان مخالفت کرد. بکتاش تهدید کرد که اگر به بیمارستان منتقل نشود، خودش را دار خواهد زد.[۷۷] او بالاخره در ۱۵ آذر به بیمارستان طالقانی منتقل شد. پس از چند روز، خانوادهٔ او مطلع شدند؛ اما توضیح بیشتری دربارهٔ وضعیت سلامتی‌اش داده نشد.[۱۷۳][۱۷۴] در روزهای بعد، کانون نویسندگان ایران از وخامت حال او خبر داد و اعلام کرد که درگیری ریه‌های وی افزایش یافته‌است.[۱۷۵] در روز ۲۲ آذر، خانواده و وکیل بکتاش موفق شدند با گرفتن مرخصی استعلاجی، او را از بیمارستان طالقانی به بیمارستان ساسان منتقل کنند و وی در بخش آی‌سی‌یو این بیمارستان بستری شد.[۱۷۶][۱۷۷][۱۷۸] کانون نویسندگان در ۱۱ بهمن در بیانیه‌ای اعلام کرد که حال بکتاش وخیم‌تر شده و پزشکان او را به کمای مصنوعی برده‌اند.[۱۷۹][۱۸۰] این خبر با واکنش‌های زیادی در فضای مجازی روبه‌رو شد.[۱۸۱][۱۸۲]

در واکنش به این وضعیت، ۱۹ نفر از زندانیان سیاسی اوین در ۱۳ دی ۱۴۰۰، بیانیه‌ای منتشر کردند و «قوه قضاییه و سازمان زندان‌ها» را مسئول وضعیت سلامت بکتاش دانستند.[۱۸۳][۱۸۴] همچنین کانون نویسندگان ایران در ۱۵ دی با صدور بیانیه‌ای از رویکرد دستگاه‌های قضایی و امنیتی انتقاد کرد و حکومت ایران را در حال تلاش برای قتل نویسندگان آزادی‌خواه دانست.[۱۸۵] در همین روز تعدادی از کاربران توییتر با هشتگ #بکتاش_آبتین به وضعیت ایجاد شده برای او اعتراض کردند.[۱۸۶] در ۱۷ دی، نامه‌ای سرگشاده به سید علی خامنه‌ای، رهبر ایران، منتشر شد؛ در این نامه، انجمن قلم آمریکا به‌همراه ۱۸ نهاد مدافع آزادی بیان و حقوق بشر، خواستار آزادی فوری و بدون قید و شرط بکتاش و دیگر زندانیان سیاسی شدند؛ آن‌ها همچنین از خامنه‌ای خواستند که به بکتاش آبتین اجازه دسترسی به «بهترین مراقبت‌های پزشکی ممکن» داده شود.[۱۸۷][۱۸۸]

درگذشت[ویرایش]

در بعدازظهر ۱۸ دی ۱۴۰۰ بکتاش آبتین بر اثر شدت ابتلا به بیماری کرونا در بیمارستان ساسان تهران درگذشت.[۱۸۹][۱۹۰] پس از انتشار خبر مرگ آبتین در رسانه‌ها، تعدادی از مردم و اهالی ادبیات به روشن‌کردن شمع و سوگواری در مقابل بیمارستان ساسان پرداختند که تجمع‌کنندگان با حملهٔ مأموران امنیتی متفرق شدند.[۱۹۱]

بسیاری از مردم، هنرمندان و مراکز حقوق بشری، همچون: سازمان گزارشگران بدون مرز[۱۹۲] و سازمان دیده‌بان حقوق بشر[۱۹۳] علت مرگ بکتاش آبتین را تعلل در درمان او در زندان و اعزام دیرهنگام وی به بیمارستان دانستند.[۱۹۴][۱۹۵] تشکل‌های مختلف کارگری مانند سندیکای کارگران شرکت اتوبوسرانی تهران و حومه،[۱۹۶] کانون صنفی معلمان[۱۹۷] و اتحادیه آزاد کارگران ایران[۱۹۸] نیز بیانیه‌هایی منتشر کرده و مسئولان قضایی و سیاسی ایران را به قتل عامدانهٔ بکتاش آبتین متهم کردند.[۱۹۹][۲۰۰] انجمن جهانی قلم،[۲۰۱] انجمن قلم آمریکا،[۲۰۲] انجمن جهانی قلم در کبک کانادا،[۲۰۳] وزارت فرهنگ آلمان،[۲۰۴] و وزارت خارجه آمریکا[۲۰۵] از دیگر مراکزی بودند که بیانیه‌های اعتراضی منتشر کردند. مرکز دفاع از حقوق بشر رائول ولنبرگ و انجمن قلم آمریکا نیز اعلام کردند که شکایت‌نامه‌ای را به سازمان ملل فرستاده‌اند و با اشاره به سرنوشت بکتاش آبتین، جمهوری اسلامی ایران را مسئول این وضعیت دانسته‌اند؛ زیرا از دیدگاه آن‌ها «به‌صورت سازمان‌یافته و مداوم، اعضای کانون نویسندگان ایران را در حبس قرار می‌دهد».[۲۰۶] از سوی دیگر، اداره کل زندان‌های تهران با رد هرگونه اهمال در این پرونده، بیانیه‌ای منتشر کرد و پاسخ تست کرونای بکتاش آبتین را منفی اعلام کرده و علائم بیماری او را سینوزیت معرفی کرد.[۲۰۷] دادستانی تهران نیز در اطلاعیه‌ای اعلام کرد که «در مدت بستری آقای آبتین در هر دو بیمارستان، دادستانی تهران با اعزام پزشکان حاذق اداره کل پزشکی قانونی استان تهران بر بالین وی، نسبت به نظارت بر روند درمان او و تضمین هرچه بیشتر خدمات‌دهی به بیمار در بیمارستان‌های محل بستری اقدام کرده بوده‌است».[۲۰۸]

کانون نویسندگان در ساعات اولیهٔ پس از مرگ تلاش کرد تا جنازه بکتاش آبتین را از بیمارستان ساسان تحویل بگیرد؛ اما مقامات مانع این کار شدند.[۲۰۹] با اعلام خانوادهٔ بکتاش، خاکسپاری او قرار بود در روز دوشنبه ۲۰ دی انجام شود؛ ولی به‌طور ناگهانی اعلام شد که این مراسم در ساعت ۱۵ روز یکشنبه ۱۹ دی در امامزاده عبدالله شهر ری برگزار خواهد شد.[۲۱۰] بسیاری از هنرمندان و نویسندگان، از جمله، جعفر پناهی در این مراسم حضور داشتند و برخی از حاضران در این مراسم، شعارهایی مانند «درود بر آبتین، مرگ بر ظالمین»، «مرگ بر حکومت آدمکش» و «مرگ بر دیکتاتور» دادند.[۲۱۱][۲۱۲] همچنین در روزها و هفته‌های بعد، تعدادی از فعالان سیاسی و هنرمندان ساکن اروپا در شهرهایی همچون: بروکسل بلژیک،[۲۱۳] هامبورگ و کلن آلمان،[۲۱۴][۲۱۵] ونکوور کانادا،[۲۱۶] پاریس،[۲۱۷] و لوس آنجلس[۲۱۸] تجمع کردند و ضمن اعتراض به حکومت ایران، یاد بکتاش آبتین را گرامی داشتند.

در ۲۰ دی ۱۴۰۰، زندانیان بند هشت زندان اوین، در سالن اجتماعات این زندان، مراسمی یک‌ساعته برای بزرگداشت بکتاش آبتین برگزار کردند.[۲۱۹] همچنین تعدادی از هم‌بندانش به‌علت «تأخیر در درمان» او، در زمان هواخوری تحصن کردند و خواستار پاسخگویی عوامل دادستانی و قضایی شدند؛[۲۲۰] شش نفر از این زندانیان در اعتراض به «قصور آشکار مقامات در مرگ بکتاش آبتین»، به‌طور کامل اعتصاب غذا کردند.[۲۲۱]

یک هفته پیش از مراسم چهلم، بعضی از اعضای خانوادهٔ آبتین به پلیس امنیت احضار شدند و از آن‌ها خواسته شد که مراسم چهلم را لغو یا دست‌کم محدود کنند که البته با مخالفت آنان روبه‌رو شد.[۲۲۲] در ۲۵ بهمن ۱۴۰۰ کانون نویسندگان ایران بیانیه خانواده بکتاش آبتین را منتشر کرد که در آن اعلام شده بود که مراسم چهلم، «روز پنج‌شنبه ۲۸ بهمن ماه، ساعت ۳ بعدازظهر بر مزار بکتاش واقع در امامزاده عبدالله شهرری برگزار می‌شود.»[۲۲۳] مراسم با حضور خانواده بکتاش، هنرمندان و جمعی از مردم آغاز شد و در ادامه، شعارهایی نظیر «درود بر آبتین و مرگ بر ظالمین» داده شد.[۲۲۴] نیروهای امنیتی با دستگیری ۷ نفر[۲۲۵] و برخورد فیزیکی با عزاداران، مانع ادامه برگزاری مراسم شدند و این مراسم، نیمه‌تمام ماند.[۲۲۶]

میراث[ویرایش]

مجموعه‌های شعر[ویرایش]

فیلم‌ها[ویرایش]

جوایز و تقدیرها[ویرایش]

جوایز ادبی[ویرایش]

  • کتاب سال هفتمین دورهٔ جایزه خبرنگاران به کتاب پتک[۲۴۱]
  • جایزهٔ انجمن قلم آمریکا[۲۴۲][۲۴۳]

جوایز سینمایی[ویرایش]

یادبود[ویرایش]

هنرمندان بسیاری، همچون: مانا نیستانی، بهزاد شیشه‌گران، محسن هادی، ستاره ضابطیان، هادی حیدری، زهرا رهنورد، امیرمحمد قاسمی‌زاده، لقمان پیرخضرائیان، آلاله امینی و گئورگ زیلی (هنرمند آلمانی) پُرتِره‌هایی از چهره آبتین، پس از مرگش پدیدآوردند.[۲۴۶] همچنین رضا اولیا با «شاعر ایستادگی و پایمردی» نامیدن بکتاش آبتین، از آغاز ساخت تندیس او خبر داد.[۲۴۷] شاعران سرشناسی مانند کریم رجب‌زاده، سید علی صالحی، سهراب مختاری،[۲۴۶] اسماعیل وفا یغمایی[۲۴۸] و مهدی موسوی[۲۴۹] در رثای او شعر سرودند. همچنین در شماره نوزدهم مجله ادبی «وزن دنیا» - که پس از مرگ آبتین به‌چاپ رسید - پرونده‌ای ویژه به نام «پرتره» به اشعار او اختصاص یافته‌است.[۲۵۰]

محمد رسول‌اف، کارگردان ایرانی، در بهمن ۱۴۰۰، فیلمی مستند با نام جنایت عمدی را منتشر کرد که به مرگ بکتاش آبتین و علل آن می‌پردازد. در این فیلم که از سه شبکه صدای آمریکا،[۲۵۱] ایران اینترنشنال[۲۵۲] و رادیو فردا[۲۵۳] پخش شد، گفت‌وگوهایی با خانواده بکتاش، هم‌بندیان او در زندان و متخصصان حوزهٔ پزشکی و حقوق انجام گرفته‌است[۲۵۴][۲۵۵] و نشان می‌دهد که مرگ بکتاش آبتین، یک قتل حکومتی و جنایت عمدی بوده‌است.[۲۵۶][۳۷]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «BAKTASH ABTIN». Lyrikline.org. بایگانی‌شده از اصلی در ۸ ژانویه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱ ژوئیه ۲۰۲۲.
  2. «مروری بر دستاوردهای بکتاش آبتین، نویسنده و روزنامه‌نگار فقید ایرانی». صدای آمریکا. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ ژانویه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱ ژوئیه ۲۰۲۲.
  3. «فقط گاهی در شناسنامه و رؤیای مادرم فرشته‌ام؛ زن در اشعار بکتاش آبتین». ایران وایر. بایگانی‌شده از اصلی در ۷ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۳ ژوئیه ۲۰۲۲.
  4. «پدر بکتاش آبتین دق کرد». پایگاه خبری تحلیلی نگاتیو. ۵ فروردین ۱۴۰۱. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۳ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱ ژوئیه ۲۰۲۲.
  5. «اسداله کاظمی، پدر بکتاش آبتین درگذشت». ایران امروز. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۸ مارس ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱ ژوئیه ۲۰۲۲.
  6. «ناگفته‌های فوت بکتاش آبتین از زبان برادرش/ پاهای بکتاش بخاطر پابند کبود بود/ از عاملان فوت برادرم شکایت کرده‌ایم». حادثه 24. بایگانی‌شده از اصلی در ۳ مارس ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱ ژوئیه ۲۰۲۲.
  7. ۷٫۰۰ ۷٫۰۱ ۷٫۰۲ ۷٫۰۳ ۷٫۰۴ ۷٫۰۵ ۷٫۰۶ ۷٫۰۷ ۷٫۰۸ ۷٫۰۹ ۷٫۱۰ ۷٫۱۱ معصوم‌بیگی، اکبر؛ جنت، میلاد (فروردین ۱۴۰۱). «تنهایی دسته جمعی» (PDF). کانون نویسندگان. بایگانی‌شده از اصلی (PDF) در ۲۶ مه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۴ دسامبر ۲۰۲۲.
  8. «داریوش معمار | روایت زندگی و قتل خاموش بکتاش آبتین؛ شاعر شریف». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۱.
  9. ۹٫۰ ۹٫۱ ۹٫۲ ۹٫۳ «سرخوشی بیان سینمایی یک سینماگر متعهد - نگاهی به سینمای مستند «آبتین»». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۱.
  10. «مروری بر دستاوردهای بکتاش آبتین، نویسنده و روزنامه‌نگار فقید ایرانی». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۳.
  11. «حافظ موسوی: در شعرهای بکتاش آبتین انعکاس تجربه سال‌های جنگ را می‌بینیم». نشریه ادبی بانگ. ۲۰۲۲-۰۱-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۳.
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ «داریوش معمار | روایت زندگی و قتل خاموش بکتاش آبتین؛ شاعر شریف». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۳.
  13. «و پای من که قلم شد نوشت برگردیم (مهدی کاظمی) - کتابخانه بنیاد دایرة المعارف اسلامی». www.lib.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۳.
  14. «و پای من که قلم شد نوشت برگردیم». opac.nlai.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اكتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در 2022-07-09. تاریخ وارد شده در |archive-date= را بررسی کنید (کمک)
  15. 1210 (۲۰۲۲-۰۱-۰۸). «بکتاش آبتین نویسنده و فیلمساز درگذشت». ایرنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  16. بکتاش آبتین. «مژه‌ها چشم‌هایم را بخیه کرده‌اند». کتابخانه ملی. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ ژوئیه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  17. «شاعری در رؤیای مرمت انسان». vaznedonya.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  18. بکتاش آبتین. «شناسنامه خلوت». کتابخانه ملی. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اكتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در 2022-07-09. تاریخ وارد شده در |archive-date= را بررسی کنید (کمک)
  19. «فقط گاهی در شناسنامه و رؤیای مادرم فرشته‌ام؛ زن در اشعار بکتاش آبتین». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  20. «برگزیدگان هفتمین دوره جایزه شعر خبرنگاران معرفی شدند - ۲۷ اسفند ۹۱». روزنامه دنیای اقتصاد. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۱۶.
  21. «پتک». opac.nlai.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اكتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در 2022-07-16. تاریخ وارد شده در |archive-date= را بررسی کنید (کمک)
  22. «‏‫در میمون خودم پدر بزرگم: مجموعه شعر‮‬». opac.nlai.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اكتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در 2022-07-20. تاریخ وارد شده در |archive-date= را بررسی کنید (کمک)
  23. Behnegarsoft.com (۲۰۱۲-۰۹-۱۴). «پنجمین دفتر شعر آبتین منتشر می‌شود | ایبنا». خبرگزاری کتاب ایران (IBNA). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  24. ۲۴٫۰ ۲۴٫۱ ۲۴٫۲ هرمز شریفی. «کتابشناسی بکتاش آبتین» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  25. «تینوش نظم‌جو، ناشر آخرین کتاب بکتاش آبتین: او ناظم حکمت امروز بود». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  26. «فقط گاهی در شناسنامه و رؤیای مادرم فرشته‌ام؛ زن در اشعار بکتاش آبتین». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۳.
  27. مظاهر شهامت. «بازخوانی دفتری از دفاتر شعر بکتاش آبتین». نشریه ماه مگ. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  28. «رادیو زمانه | شهرنوش پارسی‌پور | بررسی و معرفی کتاب | «بکتاش آبتین به استقبال نجدی رفته‌است»». zamaaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  29. «شاعری در رؤیای مرمت انسان». vaznedonya.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۱۶.
  30. ««در میمون خودم پدربزرگم»؛ شعر طنزگونه بکتاش آبتین». راهک. ۲۰۱۵-۰۳-۱۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  31. «بکتاش آبتین، آن گونه که من می‌شناسمش». www.peykeiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  32. «فقط گاهی در شناسنامه و رؤیای مادرم فرشته‌ام؛ زن در اشعار بکتاش آبتین». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  33. «افیون». opac.nlai.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ ژوئیه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۰۹.
  34. «بکتاش آبتین شعرهای جدیدی منتشر می‌کند». ایسنا. ۲۰۱۱-۰۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  35. «Baktash Abtin | IFFR». iffr.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۰.
  36. «Mika | GoldPoster Movie Poster Gallery». GoldPoster (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۵.
  37. ۳۷٫۰۰ ۳۷٫۰۱ ۳۷٫۰۲ ۳۷٫۰۳ ۳۷٫۰۴ ۳۷٫۰۵ ۳۷٫۰۶ ۳۷٫۰۷ ۳۷٫۰۸ ۳۷٫۰۹ ۳۷٫۱۰ ۳۷٫۱۱ ۳۷٫۱۲ ۳۷٫۱۳ ۳۷٫۱۴ ۳۷٫۱۵ ۳۷٫۱۶ ۳۷٫۱۷ ۳۷٫۱۸ ۳۷٫۱۹ ۳۷٫۲۰ احمد زاهدی لنگرودی. «نگاهی به سینمای مستند بکتاش آبتین» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  38. «سرخوشی بیان سینمایی یک سینماگر متعهد - نگاهی به سینمای مستند «آبتین»». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۰.
  39. ««رخنه در خواب» منصور بنی‌مجیدی از انتشار بازماند». ایسنا. ۲۰۰۹-۰۸-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۰.
  40. «توسط بکتاش آبتین، زندگی منصور بنی‌مجیدی به قاب تصویر می‌رود». ایسنا. ۲۰۰۷-۰۸-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۰.
  41. «یادبود بنی‌مجیدی در آستارا و رشت برگزار می‌شود». خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency. ۲۰۰۸-۰۸-۰۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۰.
  42. روز، اخبار (۲۰۲۲-۰۱-۰۹). «مستند «پارک مارک» - بکتاش آبتین». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۱.
  43. «بکتاش آبتین درگذشت-معرفی فیلم‌ها و کتاب‌های بکتاش آبتین». ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۵.[پیوند مرده]
  44. «Festival Scope». pro.festivalscope.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۵.
  45. «مستند نیمه‌بلند «پارک مارک» در راه جشنوارهٔ «تسالونیکی»». ایسنا. ۲۰۱۰-۰۲-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۱.
  46. «شهابی:بازار کن رونق سالهای گذشته را ندارد - خبرگزاری مهر | اخبار ایران و جهان | Mehr News Agency». www.mehrnews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۳۱.
  47. «نمایش فیلم‌های ایرانی در جشنواره بوستون». shortfilmnews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۸.
  48. تبیان، مجله فرهنگی و اطلاع‌رسانی. ««مُری زن می‌خواد» به خانه سینما می‌رود». تبیان. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۸.[پیوند مرده]
  49. ۴۹٫۰ ۴۹٫۱ «مستند «موری زن می‌خواد» بررسی شد». ایسنا. ۲۰۱۱-۱۰-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۸.
  50. ۵۰٫۰ ۵۰٫۱ پور، بیتا شعبان (۲۰۱۴-۰۶-۰۲). «گزارش جلسه نمایش هفتگی فیلم مستند " آنسور "». انجمن مستندسازان سینمای ایران. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۸.
  51. ۵۱٫۰ ۵۱٫۱ «سرخوشی بیان سینمایی یک سینماگر متعهد - نگاهی به سینمای مستند «آبتین»». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۷.
  52. «سرخوشی بیان سینمایی یک سینماگر متعهد - نگاهی به سینمای مستند «آبتین»». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۸.
  53. «ششمین جشنواره مستند سینما حقیقت ۱۳۹۱». www.filmba.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۹.
  54. «-خوشحالم که در کل دنیا می‌توانند فیلم را ببینند | آوای فردا». آوای فردا | رسانه خبری تحلیلی موسیقی ایران. ۲۰۱۸-۰۹-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۹.
  55. «سرخوشی بیان سینمایی یک سینماگر متعهد - نگاهی به سینمای مستند «آبتین»». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۵.
  56. ۵۶٫۰ ۵۶٫۱ ۵۶٫۲ ۵۶٫۳ ۵۶٫۴ «سرخوشی بیان سینمایی یک سینماگر متعهد - نگاهی به سینمای مستند «آبتین»». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۸.
  57. «'فریبرز رئیس‌دانا' در آپارات». BBC News فارسی. ۲۰۲۰-۰۷-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۱.
  58. معمارحسینی، سعید (۲۰۲۱-۰۸-۰۷). «اهدای دیپلم افتخار به فیلم "موریانه‌ای با دندان‌های شیری" ساختهٔ بکتاش آبتین - اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۱.[پیوند مرده]
  59. ۵۹٫۰ ۵۹٫۱ editor (۲۰۲۲-۰۱-۱۲). «'موریانه‌ای با دندان‌های شیری'؛ آخرین فیلم‌های بکتاش آبتین». خبرگزاری فارس نیوز 24. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۱.
  60. «داریوش معمار | روایت زندگی و قتل خاموش بکتاش آبتین؛ شاعر شریف». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۸.
  61. شاهین کربلایی طاهر. «بکتاش آبتین کجاست؟» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  62. منیژه گازرانی و محبوبه ابراهیمی. «گفتگو با محمد رسول‌اف دربارهٔ بکتاش آبتین» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  63. ۶۳٫۰ ۶۳٫۱ «گنگستری که از آمریکا برای خالی کردن صندوقِ صدقات آمد!». خبرآنلاین. ۲۰۱۳-۰۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۵.
  64. «بکتاش آبتین: کات». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۵.
  65. احمد زاهدی لنگرودی. «نگاهی به سینمای مستند بکتاش آبتین» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  66. روز، اخبار (۲۰۲۲-۰۲-۰۶). «نقد مستند «علی‌اکبر معصوم‌بیگی» ساخته بکتاش آبتین – مهرداد خامنه ای - اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۱.
  67. منیژه گازرانی و محبوبه ابراهیمی (۱۰ فروردین ۱۴۰۱). «گفتوگو با محمد رسول‌اف دربارهٔ بکتاش آبتین» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  68. روز، اخبار (۲۰۲۲-۰۲-۰۷). «پاسخ به نقد مهرداد خامنه‌ای بر مستند «علی اکبر معصوم‌بیگی» ساختهٔ بکتاش آبتین – علی اکبر معصوم بیگی - اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۱.
  69. شیدا محمدی (۵ اسفند ۱۴۰۰). «دلم داغ شما دارد، یقین پیش شما باشد» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  70. ««زندانی شدن بکتاش آبتین از اصل امری اشتباه بود» | پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز». انصاف نیوز. ۲۰۲۲-۰۱-۱۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  71. «سومین نشست پاتوق شعر و داستان کیش». نایس کیش. ۹ دی ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  72. «دو برنامهٔ ادبی در کیش؛ شب شعر "آن سفر کرده" و سخنرانی علی باباچاهی». ایسنا. ۲۰۰۵-۰۵-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  73. «داریوش معمار | روایت زندگی و قتل خاموش بکتاش آبتین؛ شاعر شریف». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  74. معمار، داریوش؛ معمار، داریوش (۲۰۱۴-۰۳-۱۶). «اشعاری از علیشاه مولوی». شهرگان | Shahrgon. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۸.
  75. «علیشاه مولوی؛ شاعر انسانیت و آزادگی بود». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۸.
  76. «علیشاه مولوی - نمایش محتوای تولیدات ویژه - صدا و سیمای سیستان و بلوچستان». zahedan.irib.ir. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۸.[پیوند مرده]
  77. ۷۷٫۰ ۷۷٫۱ ۷۷٫۲ علی صبوری. «آبتین و رؤیاهای ناتمام» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  78. «داریوش معمار | روایت زندگی و قتل خاموش بکتاش آبتین؛ شاعر شریف». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۲.
  79. ۷۹٫۰ ۷۹٫۱ «ضد نظام سانسور؛ بکتاش آبتین که بود؟». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۸.
  80. ۸۰٫۰ ۸۰٫۱ ۸۰٫۲ ۸۰٫۳ «بکتاش آبتین». journalismisnotacrime.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۸.
  81. ۸۱٫۰ ۸۱٫۱ ۸۱٫۲ ۸۱٫۳ ۸۱٫۴ ۸۱٫۵ ۸۱٫۶ سیامک میرزاده (۱۰ فروردین ۱۴۰۱). «سروای سرو» (PDF). کانون نویسندگان ایران.
  82. "«بیان آزاد»؛ نشریهٔ الکترونیکی کانون نویسندگان ایران ویژه بکتاش آبتین منتشر شد". news.gooya.com (به انگلیسی). Retrieved 2022-08-28.
  83. معمارحسینی، سعید (۲۰۲۲-۰۴-۲۰). ««بیان آزاد»؛ ویژه نامهٔ بکتاش آبتین منتشر شد - اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۸.[پیوند مرده]
  84. ۸۴٫۰ ۸۴٫۱ «رزیتا ناظر: ضد نظام سانسور؛ بکتاش آبتین که بود؟». www.iran-tribune.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۸.
  85. «ضد نظام سانسور؛ بکتاش آبتین که بود؟». آزادی و عدالت اجتماعی. ۲۰۲۲-۰۳-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۸.
  86. # (۲۰۲۲-۰۱-۱۲). «جمهوری اسلامی ایران برنامه‌ریزی شده و عامدانه بکتاش آبتین را به قتل رساند - بهرام رحمانی». رسانه ایرانیان کانادا (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۸.
  87. «ضد نظام سانسور؛ بکتاش آبتین که بود؟». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۷-۲۰.
  88. ۸۸٫۰ ۸۸٫۱ «بکتاش آبتین». journalismisnotacrime.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۲.
  89. # (۲۰۲۲-۰۱-۱۲). «جمهوری اسلامی ایران برنامه‌ریزی شده و عامدانه بکتاش آبتین را به قتل رساند - بهرام رحمانی». رسانه ایرانیان کانادا (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۰۸.
  90. «بکتاش آبتین به جریمه نقدی محکوم شد». کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی. ۲۰۱۸-۰۹-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۲.
  91. «به دلیل انتشار یک عکس؛ بکتاش آبتین، عضو کانون نویسندگان به تبلیغ علیه نظام متهم شد». www.peykeiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۲.
  92. ««نمایش مطلق سبعیت و خشونت»؛ جلوگیری از مراسم یادبود قربانیان قتل‌های زنجیره ای و بازداشت چهار تن». کمپین حقوق بشر در ایران. ۱۲ آذر ۱۳۹۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۴.
  93. ۹۳٫۰ ۹۳٫۱ «کانون نویسندگان ایران خواستار لغو حکم «کار اجباری» بکتاش آبتین شد». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۴.
  94. «به دلیل انتشار یک عکس؛ بکتاش آبتین، عضو کانون نویسندگان به تبلیغ علیه نظام متهم شد». www.peykeiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۴.
  95. «محکومیت بکتاش آبتین به کار اجباری و جریمه نقدی برای انتشار یک عکس در اینستاگرام». کمپین حقوق بشر در ایران. ۱۸ خرداد ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۴.
  96. «جریمه نقدی و کار اجباری، مجازات یک شاعر برای انتشار عکسی در اینستاگرام». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۴.
  97. «مورد بکتاش آبتین؛ مرگ کسب و کار «نظام» است». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۴.
  98. «بکتاش آبتین به جریمه نقدی محکوم شد». کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی. ۲۰۱۸-۰۹-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۴.
  99. «بکتاش آبتین - دادخواهی (در حال تکمیل)». ipa.united4iran.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۰۴.
  100. «سه عضو فعال کانون نویسندگان ایران به زندان رفتند – DW – ۱۳۹۹/۷/۵». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۱.
  101. فرهنگ، رادیو (۲۰۱۹-۰۱-۲۲). «سه عضو کانون نویسندگان ایران با حضور در شعبه ۲۸ دادگاه انقلاب بازداشت شدند/ بیانیه کانون نویسندگان». رادیو فرهنگ. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  102. «تفهیم دو اتهام جدید به سه عضو کانون نویسندگان ایران – DW – ۱۳۹۷/۸/۱۳». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۲.
  103. # (۲۰۲۲-۰۱-۱۲). «جمهوری اسلامی ایران برنامه‌ریزی شده و عامدانه بکتاش آبتین را به قتل رساند - بهرام رحمانی». رسانه ایرانیان کانادا (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۸.
  104. لندن، کیهان؛ لندن، کیهان (۲۰۱۸-۱۱-۰۴). «سه عضو کانون نویسندگان ایران در دادگاه انقلاب اوین تفهیم اتهام شدند». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۱.
  105. «تشویق بانوان به فساد و فحشا از اتهام‌های سه عضو کانون نویسندگان». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۱.
  106. «بیانیهٔ کانون نویسندگان ایران در محکومیت پرونده‌سازی برای سه تن از اعضای خود». کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی. ۲۰۱۸-۱۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  107. azegar20. «دادگاه سه عضو کانون نویسندگان ایران دوم بهمن‌ماه برگزار خواهد شد | گذار». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۲.
  108. «بیانیه جمعی، در اعتراض به پرونده‌سازی برای سه عضو کانون نویسندگان ایران». کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی. ۲۰۱۸-۱۲-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  109. «وثیقه سه عضو کانون نویسندگان به سه میلیارد تومان افزایش یافت – DW – ۱۳۹۷/۱۱/۲». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  110. «اعتراض کانون نویسندگان ایران به بازداشت سه عضو این کانون». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  111. Konul (۲۰۱۹-۰۶-۱۱). «آزادی بیان در تنگنای محاکمه». Azərbaycan Demokratik Firqəsi (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  112. موسوی، پیمان (۲۰۱۹-۰۴-۲۷). «جلسه دادگاه بکتاش آبتین برگزار شد/ محاکمه دو عضو دیگر کانون نویسندگان به روز آتی موکول شد». صدای بازداشت‌شدگان. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  113. «بکتاش آبتین در دادگاه ـ دو عضو دیگر کانون نویسندگان ایران یک‌شنبه محاکمه می‌شوند». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  114. «سه عضو کانون نویسندگان ایران به هجده سال زندان محکوم شدند». ایران اینترنشنال. ۲۰۱۹-۰۵-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.[پیوند مرده]
  115. «اعتراض کانون نویسندگان ایران به حُکم سنگینِ محکومیّتِ سه عضو کانون». تارنمای علی میرفطروس. ۲۰۱۹-۰۵-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  116. azegar20. «لغو مراسم شعرخوانی در تهران با دستور نهادهای امنیتی | گذار». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  117. «اطلاعیه: ارسال پروندهٔ سه نویسنده به شعبه 36 دادگاه تجدید نظر». Andisheh-Nou. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  118. «انتقال پرونده سه عضو کانون نویسندگان ایران به اجرای احکام». www.peykeiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  119. «حکم ۱۵ سال و نیم زندان برای سه عضو کانون نویسندگان». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  120. «تایید حکم زندان سه عضو کانون نویسندگان ایران در دادگاه تجدیدنظر». العین فارسی. ۲۰۱۹-۱۲-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  121. "ابلاغ اجرای حکم زندان سه عضو کانون نویسندگان ایران را محکوم می‌کنیم". تریبون زمانه (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-14.
  122. «در بحبوحهٔ کرونا در زندان‌های ایران سه نویسنده به زندان احضار شدند». ار. اف. ای - RFI. ۲۰۲۰-۰۳-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  123. «بکتاش آبتین، رضا خندان مهابادی و کیوان باژن روانه زندان شدند». www.radiozamaneh.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  124. «سه عضو کانون نویسندگان ایران در بحران کرونا به زندان اوین منتقل شدند». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  125. «بکتاش آبتین - دادخواهی (در حال تکمیل)». ipa.united4iran.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  126. «انجمن جهانی قلم نسبت به محاکمه سه عضو کانون نویسندگان ایران ابراز نگرانی کرد». سایت میلیون ایران. ۲۰۱۹-۰۵-۰۵. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  127. azegar20. «انجمن جهانی قلم، محاکمه اعضای کانون نویسندگان ایران را محکوم کرد | گذار». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  128. «سه عضو کانون نویسندگان ایران هر یک به شش سال زندان محکوم شدند». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  129. admin (۲۰۲۰-۰۱-۰۵). «در حمایت از کانون نویسندگان ایران با خواست لغو احکام صادره علیه اعضای آن». سازمان فدائیان (اقلیت) (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  130. «اعتراض ۵۴ نویسنده و هنرمند به حکم زندان سه نویسنده ایرانی – DW – ۱۳۹۸/۵/۹». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  131. «بیانیه ۹۰۰ نویسنده: حکم سه عضو کانون نویسندگان آزادی‌کش است». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  132. Behnegarsoft.com (۲۰۲۰-۰۹-۲۶). «سه عضو کانون نویسندگان به زندان منتقل شدند - بهار نیوز». پایگاه خبری بهار نیوز. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۳.
  133. «akhbare-rooz (iranian political Bulletin)». www.iran-chabar.de. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  134. «سه نویسندهٔ عضو کانون نویسندگان ایران باید بی قید و شرط آزاد شوند». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۰-۰۹-۲۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  135. «اعتراض کانون نویسندگان به زندانی کردن سه نویسنده: می‌خواهند معترضان و مخالفان را به قربانگاه بفرستند». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۰-۰۹-۲۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.[پیوند مرده]
  136. «بیانیه انجمن پن استرالیا در اعتراض به اجرای حکم زندان سه عضو کانون نویسندگان ایران». نفس در قفس. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.[پیوند مرده]
  137. "خبرگزاری هرانا | بیانیه انجمن پن استرالیا در اعتراض به اجرای حکم زندان سه عضو کانون نویسندگان ایران - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-16.
  138. «"عصر شعر" تقدیمی به بکتاش آبتین». Andisheh-Nou. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۴.
  139. «نامهٔ شماری از نویسندگان به انجمن جهانی قلم؛ آزادی فوری نویسندگان و روزنامه‌نویسان در بند را بخواهید». به سایت سازمان راه کارگر خوش آمدید. ۲۰۲۰-۱۰-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  140. "خبرگزاری هرانا | نامهٔ شماری از نویسندگان به انجمن جهانی قلم؛ آزادی فوری نویسندگان و روزنامه‌نویسان در بند را بخواهید - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-16.
  141. «فراخوان انجمن جهانی قلم در بارهٔ سه نویسندهٔ عضو کانون نویسندگان ایران». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۰-۱۱-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  142. «فراخوان انجمن جهانی قلم: نویسندگان بکتاش آبتین، رضا خندان مهابادی و کیوان باژن در زندان». به سایت سازمان راه کارگر خوش آمدید. ۲۰۲۰-۱۱-۰۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  143. «نوید نو-فراخوان انجمن جهانی قلم در بارهٔ سه نویسندهٔ عضو کانون نویسندگان ایران». www.rahman-hatefi.net. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  144. «بیش از ۱۳۰۰ نفر از کنشگران ایرانی خواهان آزادی فوری سه عضو در بند کانون نویسندگان شدند». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  145. «بیانیه ۱۳۰۰ نویسنده، هنرمند وفعال مدنی برای آزادی سه نویسنده – DW – ۱۳۹۹/۹/۲۲». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  146. «حمایت مریل استریپ و هنرمندان مشهور از نامه انجمن قلم برای آزادی نویسندگان ایرانی». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۱-۰۹-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  147. Network، Action. «Tell Iran to Release Keyvan Bajan, Reza Khandan Mahabadi, Arash Ganji, and other detained Iranian writers now». actionnetwork.org (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  148. «تحصن همبندان بکتاش آبتین در بند هشت زندان اوین». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  149. لندن، کیهان؛ لندن، کیهان. «قطع آب گرم در بند هشت زندان اوین». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  150. علی صبوری (۱۰ فروردین ۱۴۰۱). «آبتین و رؤیاهای ناتمام» (PDF). کانون نویسندگان.
  151. «گزارش‌گری از زندان اوین؛ روایت بکتاش آبتین، نویسنده زندانی از مشکلات زندانیان». journalismisnotacrime.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  152. «'تبعید' زندانیان سیاسی؛ اعتصاب غذای داودی و آبتین». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  153. «? اعتصاب غذای دو زندانی سیاسی در حمایت از اسماعیل عبدی». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۲۰۲۱-۰۳-۱۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۶.
  154. KF. "خبرگزاری هرانا | پایان اعتصاب غذای امیرسالار داودی، بکتاش آبتین و سینا بهشتی - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-17.
  155. SMND. "خبرگزاری هرانا | پرونده سازی در زندان؛ بکتاش آبتین به دادسرای اوین احضار شد - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-18.
  156. «بکتاش آبتین به مرخصی آمد | پایگاه خبری تحلیلی انصاف نیوز». انصاف نیوز. ۲۰۲۱-۰۹-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  157. «اطلاعیه دادستانی دربارهٔ جزئیات درگذشت بکتاش آبتین | ماجرای عکس جنجالی آبتین با پابند». رادار اقتصاد. ۲۰۲۲-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  158. Mui, Sandy (2021-09-16). "2021 PEN/Barbey Freedom to Write Award: Baktash Abtin, Keyvan Bajan, and Reza Khandan Mahabadi". PEN America (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-18.
  159. «پن آمریکا جایزه سالانه آزادی قلم را به سه نویسنده زندانی در ایران اهدا می‌کند». ایران اینترنشنال. ۲۰۲۱-۰۹-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.[پیوند مرده]
  160. hossein (۲۰۲۱-۰۹-۱۷). «جایزه آزادی نگارش انجمن قلم آمریکا به سه نویسنده دربند ایرانی اهدا می‌شود». نشریه ادبی بانگ. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  161. «جایزه انجمن قلم آمریکا به سه نویسنده در بند ایران اهدا شد – DW – ۱۴۰۰/۷/۱۴». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  162. «مراسم اهدای جایزه آزادی بیان انجمن قلم آمریکا به سه عضو زندانی کانون نویسندگان ایران برگزار شد». euronews. ۲۰۲۱-۱۰-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  163. «مورد بکتاش آبتین؛ مرگ کسب و کار «نظام» است». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  164. KF. "خبرگزاری هرانا | تأیید ابتلای بکتاش آبتین به کرونا در زندان اوین - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2022-09-19.
  165. «بکتاش آبتین، زندانی عضو کانون نویسندگان، با پابند در بیمارستان بستری شد‎». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۹.
  166. «بکتاش آبتین شاعر زندانی در اوین به بیمارستان شهدای تجریش انتقال یافت». ir-voanews-com.cdn.ampproject.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۹.
  167. «سازمان زندان‌ها: با عوامل اعزام بکتاش آبتین برخورد شد – DW – ۱۴۰۰/۴/۳۱». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۰.
  168. «وخامت حال بکتاش آبتین؛ کانون نویسندگان از حکومت ایران خواست به قتل نویسندگان آزادی‌خواه پایان دهد». euronews. ۲۰۲۲-۰۱-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۰.
  169. Behnegarsoft.com (۲۰۲۲-۰۱-۱۰). «واکنش تلویحی اژه‌ای به عکس آبتین بکتاش با پابند: مگر داعشی است؟! - بهار نیوز». پایگاه خبری بهار نیوز. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۰.
  170. «برخورد با عوامل خاطی اعزام بکتاش آبتین به بیمارستان». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران. ۱۴۰۰-۰۴-۲۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  171. «برخورد با عوامل خاطی اعزام بکتاش آبتین». خبرگزاری ایلنا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۰.
  172. "خبرگزاری هرانا | ناگفته‌هایی از فوت بکتاش آبتین از زبان برادرش؛ پاهای بکتاش بخاطر پابند کبود بود - خبرگزاری هرانا" (به انگلیسی). Retrieved 2022-01-27.
  173. «ایران: مرگ نویسنده در حبس». Human Rights Watch. ۲۰۲۲-۰۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۲.
  174. «ابتلا به کرونا در زندان؛ عضو کانون نویسندگان ایران از اوین به بیمارستان منتقل شد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۲.
  175. «وضعیت جسمی بکتاش آبتین وخیم اعلام شد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۲.
  176. «بکتاش آبتین، نویسنده و روزنامه‌نگار زندانی، به مرخصی استعلاجی اعزام شد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  177. «بکتاش آبتین به مرخصی استعلاجی آمد». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۱-۱۲-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  178. «اطلاعیه دادستانی تهران دربارهٔ روند درمانی «بکتاش آبتین»». نیوزین. ۲۰۲۲-۰۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  179. «بکتاش آبتین، نویسنده ایرانی، در وضعیت کمای مصنوعی قرار گرفت». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  180. «کانون نویسندگان ایران: درمان بکتاش آبتین را عامدانه به تأخیر انداختند». ایندیپندنت فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  181. «بکتاش آبتین به 'کمای مصنوعی' رفت؛ کانون نویسندگان ایران: حکومت مسئول جان اوست». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  182. «بکتاش آبتین، نویسنده ایرانی، به کمای مصنوعی رفت». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  183. «زندانیان سیاسی دربارهٔ بکتاش آبتین: قوه قضاییه بیماری ساده را به مرگ و زندگی تبدیل می‌کند». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  184. «بیانیه گروهی از زندانیان سیاسی اوین در حمایت از بکتاش آبتین – DW – ۱۴۰۰/۱۰/۱۳». dw.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  185. «وخامت حال بکتاش آبتین؛ کانون نویسندگان از حکومت ایران خواست به قتل نویسندگان آزادی‌خواه پایان دهد». euronews. ۲۰۲۲-۰۱-۰۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  186. «بکتاش آبتین - دادخواهی (در حال تکمیل)». ipa.united4iran.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  187. «نامه سرگشاده انجمن قلم آمریکا و دیگر نهادهای مدافع آزادی بیان دربارهٔ وضعیت بکتاش آبتین». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  188. «نامه مشترک به آیت‌الله خامنه‌ای در مورد وضعیت بکتاش آبتین». Human Rights Watch. ۲۰۲۲-۰۱-۱۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  189. «کانون نویسندگان ایران: بکتاش آبتین درگذشت». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  190. «حکومت آزادی‌ستیزان، گُردی از دلاوران آزادی‌خواه را از ما گرفت». Twitter. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۴.
  191. «مراسم «روشن کردن شمع» برای بکتاش آبتین با «دخالت نیروی انتظامی» پایان یافت». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۹.
  192. «گزارشگران بدون مرز خواستار تحقیق سازمان ملل دربارهٔ مرگ بکتاش آبتین شد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  193. «ایران: مرگ نویسنده در حبس». Human Rights Watch. ۲۰۲۲-۰۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  194. «رژیم ددمنش اسلامی؛ بکتاش آبتین را در زندان کشت | ایران گلوبال». iranglobal.info. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  195. «ایران: مرگ نویسنده در حبس». Human Rights Watch. ۲۰۲۲-۰۱-۱۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۱۸.
  196. «گزارش صدای آمریکا از خاکسپاری بکتاش آبتین؛ شعار «مرگ بر دیکتاتور» و حضور گسترده نیروهای امنیتی». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  197. «کانون صنفی معلمان ایران: تعلل مسئولان زندان، جان بکتاش آبتین را فدای آزادی کرد». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  198. «اتحادیه آزاد کارگران: بکتاش را سیستمی به قتل رساند که زندان‌هایش قتلگاه است». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  199. رویداد۲۴، پایگاه خبری تحلیلی (۱۹ دی ۱۴۰۰). «واکنش‌ها به مرگ بکتاش آبتین: فرصت زاری نداریم | رویداد24». fa. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  200. فارسی، الشرق الاوسط. «فعالان، ایران را مسئول مرگ بکتاش آبتین دانستند». الشرق الاوسط فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۷.
  201. بشر، گزارشگر حقوق (۲۰۲۲-۰۱-۱۲). «انجمن قلم «پن» خواستار تحقیق دربارهٔ مرگ بکتاش آبتین شد». کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۳.
  202. «انجمن قلم آمریکا: مرگ بکتاش آبتین «مطلقاً» قابل پیشگیری بود». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۹.
  203. «واکنش مرکز انجمن جهانی قلم (پن) در کِبک کانادا به قتل بکتاش آبتین». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۲-۰۱-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۸.
  204. News، Text (۲۰۲۲-۰۱-۱۰). «وزارت فرهنگ آلمان: بکتاش آبتین یک قربانی دیگر نقض آشکار حقوق‌بشر در ایران است». اخبار و گزارش - سایت بسوی پیروزی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۱.
  205. «واکنش‌ها به درگذشت بکتاش آبتین؛ ادامه «قتل‌های زنجیره‌ای» توسط حکومت ایران است». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۶.
  206. «درخواست انجمن قلم (پن) آمریکا و مرکز دفاع از حقوق بشر «رائول ولِنبرگ» از سازمان ملل». Iran Transition Council. ۲۰۲۲-۰۱-۲۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۲۷.
  207. «اطلاعیه اداره کل زندان‌های تهران در پی درگذشت بکتاش آبتین». ایسنا. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  208. «اطلاعیه دادستانی دربارهٔ جزئیات درگذشت بکتاش آبتین | ماجرای عکس جنجالی آبتین با پابند». همشهری آنلاین. ۲۰۲۲-۰۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  209. «تلاش نافرجام کانون نویسندگان برای تحویل گرفتن پیکر بکتاش آبتین». ایندیپندنت فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۹.
  210. «خاکسپاری بکتاش آبتین زیر 'فشار نیروهای امنیتی'». BBC News فارسی. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۹.
  211. «مراسم خاکسپاری بکتاش آبتین تحت فشار نیروهای امنیتی برگزار شد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۹.
  212. «گزارش صدای آمریکا از خاکسپاری بکتاش آبتین؛ شعار «مرگ بر دیکتاتور» و حضور گسترده نیروهای امنیتی». voanews.
  213. «گزارش تجمع در بلژیک برای بزرگداشت یاد بکتاش آبتین». www.iran-emrooz.net. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۶.
  214. «جمعی از ایرانیان مقیم آلمان، به یاد شاعر آزادی‌خواه بکتاش آبتین». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۸.
  215. «گردهمایی کلن ۲۲ ژانویه برای یادبود بکتاش آبتین و حمایت از نویسندگان دربند و زندانیان سیاسی ایران – تلویزیون برابری». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  216. «در سوگ بکتاش آبتین: فصلی گشود باید به تاریخ میهنم». zamaaneh.org. بایگانی‌شده از اصلی در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  217. Bamdad (۲۰۲۲-۰۱-۳۱). «گزارشی از تجمع پاریس به یاد بکتاش آبتین». Etehade Fadaian. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  218. «مراسم یادبود و بزرگداشت بکتاش آبتین». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۲-۰۲-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۹.
  219. «برگزاری مراسم یادبود بکتاش آبتین توسط زندانیان سیاسی در زندان اوین – ایران آلترناتیو». iranalt.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۳۰.
  220. «تحصن همبندان بکتاش آبتین در بند هشت زندان اوین». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۲۰۲۲-۰۱-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۳.
  221. «اعتصاب شش زندانی در اوین در اعتراض به «قصور آشکار» مسئولان در مرگ بکتاش آبتین». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۱۴.
  222. لندن، کیهان؛ لندن، کیهان. «کانون نویسندگان ایران: ادامه فشارهای امنیتی بر اعضای این کانون پس از «قتل فراقضایی» بکتاش آبتین». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  223. «اطلاعیه خانواده بکتاش آبتین دربارهٔ مراسم 28 بهمن ماه». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۲-۰۲-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۱۷.
  224. «مراسم چهلم بکتاش آبتین با شعار «درود بر آبتین و مرگ بر ظالمین» در شهر ری برگزار شد». صدای آمریکا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۱۷.
  225. «بازداشت تعدادی از شرکت‌کنندگان در مراسم چهلم بکتاش آبتین». سایت خبری تحلیلی زیتون. ۲۰۲۲-۰۲-۱۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  226. «مراسم چهلم بکتاش آبتین با دخالت نیروهای امنیتی برگزار نشد». رادیو فردا. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۱۷.
  227. بکتاش آبتین. «و پای من که قلم شد نوشت برگردیم». opac.nlai.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۴ اكتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در 2022-10-03. تاریخ وارد شده در |archive-date= را بررسی کنید (کمک)
  228. بکتاش آبتین. «مژه‌ها، چشم‌هایم را بخیه کرده‌اند». opac.nlai.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۹ ژوئیه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  229. «شناسنامه خلوت». opac.nlai.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اكتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در 2022-10-03. تاریخ وارد شده در |archive-date= را بررسی کنید (کمک)
  230. «پتک». opac.nlai.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اكتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در 2022-10-03. تاریخ وارد شده در |archive-date= را بررسی کنید (کمک)
  231. «‏‫در میمون خودم پدر بزرگم: مجموعه شعر‮‬». opac.nlai.ir. بایگانی‌شده از اصلی در ۵ اكتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در 2022-10-03. تاریخ وارد شده در |archive-date= را بررسی کنید (کمک)
  232. «تینوش نظم‌جو، ناشر آخرین کتاب بکتاش آبتین: او ناظم حکمت امروز بود». iranwire.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  233. «Baktash Abtin | IFFR». iffr.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  234. «Mika | GoldPoster Movie Poster Gallery». GoldPoster (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  235. «مستند «پارک مارک» – بکتاش آبتین». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۲-۰۱-۰۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۳.
  236. «گفت‌وگو با بکتاش آبتین کارگردان «۱۳ اکتبر ۱۹۳۷»». shortfilmnews.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۷.
  237. «بکتاش آبتین: مستند همایون خرم خیلی به زندگی خصوصی‌اش نمی‌پردازد». ایسنا. ۲۰۱۳-۰۱-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۱۹.
  238. «'فریبرز رئیس‌دانا' در آپارات». BBC News فارسی. ۲۰۲۰-۰۷-۱۶. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  239. «گفتگوی آپارات - 'ناصر زرافشان' ساخته بکتاش آبتین». BBC News فارسی. ۲۰۲۲-۰۱-۲۰. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۲۴.
  240. «مستند - علی‌اکبر معصوم‌بیگی». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۱.
  241. «مراسم هفتمین دوره جایزه "کتاب سال شعر- خبرنگاران" برگزار شد». خبرگزاری باشگاه خبرنگاران. ۱۳۹۱-۱۲-۲۹. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  242. «بکتاش آبتین، برنده جایزه انجمن قلم آمریکا: دیوارهای اوین مانع استشمام هوای آزادی‌خواهی نشد». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  243. "Dissident Iranian writer Baktash Abtin dies in detention after contracting Covid-19". France 24 (به انگلیسی). 2022-01-08. Retrieved 2022-01-08.
  244. «اهدای دیپلم افتخار به فیلم "موریانه‌ای با دندان‌های شیری" ساختهٔ بکتاش آبتین». اخبار روز - سایت سیاسی خبری چپ. ۲۰۲۱-۰۸-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  245. «-خوشحالم که در کل دنیا می‌توانند فیلم را ببینند | آوای فردا». آوای فردا | رسانه خبری تحلیلی موسیقی ایران. ۲۰۱۸-۰۹-۰۸. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۱-۰۸.
  246. ۲۴۶٫۰ ۲۴۶٫۱ محبوبه ابراهیمی (۱۰ فروردین ۱۴۰۱). «آثاری از هنرمندان تجسمی برای آبتین» (PDF). کانون نویسندگان.
  247. editor (۲۰۲۲-۰۲-۱۴). «ساخت تندیس بکتاش آبتین توسط هنرمند ایرانی». خبرگزاری فارس نیوز 24 (به انگلیسی). دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  248. یغمایی، اسماعیل وفا. «۱۲ رباعی برای بکتاش آبتین». www.pezhvakeiran.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  249. «برای بکتاش آبتین – وبسایت شخصی سید مهدی موسوی». دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  250. «شماره جدید «وزن دنیا» منتشر شد». ایسنا. ۲۰۲۲-۰۱-۱۴. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۹-۲۸.
  251. «گفت‌وگو با سینماگر زندانی و نگاهی به آثار او؛ سینمای محمد رسول‌اف: زندان». voanews.
  252. «پخش همزمان مستند «جنایت عمدی» دربارهٔ بکتاش آبتین برای اولین بار از دو شبکه فارسی‌زبان». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۱۷.
  253. «مستند «جنایت عمدی»». radiofarda.
  254. «پخش مستندی دربارهٔ بکتاش آبتین از دو شبکه فارسی‌زبان+فیلم». ایرانین نیوز. ۲۰۲۲-۰۲-۱۷. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۷ فوریه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۱۷.
  255. «ایران اینترنشنال». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۲-۱۷.
  256. «مستند - جنایت عمدی». ایران اینترنشنال. دریافت‌شده در ۲۰۲۲-۰۸-۲۱.

پیوند به بیرون[ویرایش]